Red Purple Black

خه‌سرۆ ئاغای دیبه‌گه‌یی: راسته‌ ئێمه‌ ئاغا بووینه‌، به‌ڵام غه‌درمان له‌كه‌س نه‌كردیه‌ ... دیمانه‌: به‌ختیار پاڵانی

PDFPrintE-mail

خه‌سرۆ ئاغای دیبه‌گه‌یی یه‌كێكه‌ له‌ ئاغا ناسراوه‌كانی ده‌شتی كه‌ندێناوه‌، ئه‌و ده‌ڵێت ئێمه‌ غه‌درمان له‌هیچ جوتیارێك نه‌كردیه‌، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت له‌وكاته‌ی باپیرانم هاتونه‌ته‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ (5) هه‌زار دۆنمیان به‌ناوكراوه‌، ئه‌وه‌ش له‌به‌رامبه‌ر براگه‌وره‌یی و ئاغایه‌تیه‌وه‌بووه‌، حاجی خه‌سرۆ پێیوایه‌ عه‌شیره‌تی دزه‌ییه‌كانی هه‌ولێرو ده‌وروبه‌ری له‌ناوچه‌ی دزه‌یی و مه‌رگه‌وه‌ری ئێرانه‌وه‌ هاتوون و دابه‌شی سه‌ر ده‌شتی قه‌راج و كه‌ندێناوه‌و شه‌مامك بوونه‌.

كورته‌یه‌ك له‌ژیانی

خه‌سرۆ ئاغای دیبه‌گه‌یی یان حاجی خه‌سرۆ ناوی ته‌واوی (خه‌سرۆ ره‌سول محه‌مه‌د سادق مام خوله‌ كاكه‌خان قه‌ره‌نی ئاغا) یه‌، له‌ساڵی 1934 له‌دیبه‌گه‌ له‌دایكبووه‌، ئه‌گه‌رچی له‌ناسنامه‌كه‌ی نووسراوه‌ 1930، وه‌كو خۆی ده‌ڵێت پێموایه‌ گه‌وره‌كراوم راستییه‌كه‌ 1934ه‌، زۆرترین ته‌مه‌نی ژیانی له‌دیبه‌گه‌ به‌سه‌ربردووه‌، ماوه‌ی دوو ساڵیش له‌دوای 1958 له‌كه‌ركوك ژیاوه‌، تاده‌گاته‌ ساڵی 1986 له‌گه‌ڵ شاڵاوی تێكدان و به‌عه‌ره‌بكردن رووی كردۆته‌ مه‌خموور، دواتریش له‌كاتی تێكدانی دیبه‌گه‌ له‌ساڵی 1988 رووده‌كاته‌ هه‌ولێرو تائێستا له‌وشاره‌ نیشته‌جێیه‌.

له‌ناوچه‌ی دزه‌یی و مه‌رگه‌وه‌ری ئێران هاتووین

سه‌باره‌ت به‌ شاره‌دێی دیبه‌گه‌، حاجی خه‌سرۆئاغا ده‌گێرێته‌وه‌ "دیبه‌گه‌ له‌ساڵی 1930 زیاتر له‌ 300 ماڵی تێدابووه‌، بژێوی ژیانی خه‌ڵكه‌كه‌ی زیاتر له‌سه‌ر كشتوكاڵی و به‌خێوكردنی مه‌ڕوماڵات بووه‌، به‌شێكیش خه‌ریكی دوكانداری و كاروپیشه‌ی دیكه‌بوونه‌، مێژووی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی دیبه‌گه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆسه‌رده‌می (سادق ئاغا) ی باپیرم، به‌ڵام به‌ر له‌و هۆزی گه‌ردی له‌وناوچه‌یه‌ هه‌بوونه‌، ئه‌وكاته‌ی باپیرم هاتۆته‌ كه‌ندێناوه‌ بووه‌ته‌ ئاغای دیبه‌گه‌". له‌باره‌ی ره‌چه‌ڵه‌كی خۆیان، ده‌ڵێ "ئێمه‌ له‌ره‌چه‌ڵه‌كدا له‌ناوچه‌ی دزه‌یی و مه‌رگه‌وه‌ری ئێران هاتووین، دواتر باپیره‌ گه‌وره‌ی دزه‌ییان هاتونه‌ته‌ ناوچه‌ی قوشته‌په‌، ئه‌وكاته‌ برایماغای دزه‌یی و باپیرانم له‌یه‌ك شوێن له‌ قوشته‌په‌ بوونه‌و دواتر دابه‌شی سه‌ر ناوچه‌كانی ده‌شتی قه‌راج و كه‌ندێناوه‌و شه‌مامك ده‌بن، به‌وجۆره‌ برایماغا چووه‌ته‌ قه‌راج و حه‌مه‌ سادق هاتووه‌ته‌ كه‌ندێناوه‌".

غه‌درمان له‌كه‌س نه‌كردیه‌

كاتێك باسی ئاغا ده‌كرێت به‌هه‌مان شێوه‌ ناوی جوتیاریش دێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی ململانێی نێوانیان ساڵانێكی زۆری خایاندووه‌، سه‌باره‌ت به‌نیزامی ئاغایه‌تی، خه‌سرۆئاغا ده‌ڵێ "نیزامی ئاغایه‌تی ساحێب قۆناغ بووه‌، ئاغا نان ده‌ربووه‌، دیوه‌خان و قاوه‌شی هه‌بووه‌، ئه‌وكاته‌ كه‌م كه‌س ئه‌وشتانه‌ی هه‌بووه‌، به‌رده‌وام میوانیان هاتووه‌، هه‌روه‌ك له‌كۆمه‌ڵگای كوردی زۆر رێز له‌ئاغاو براگه‌وره‌ گیراوه‌، كاتێك میوان ده‌هاته‌ دیبه‌گه‌ ده‌چوونه‌ لای سلێمان ئاغا، بۆیه‌ پێشان له‌ 15 تا 25%یان زه‌كات ده‌درایه‌ ئاغا، هه‌رخاوه‌ن زه‌وییه‌ك ئه‌گه‌ر له‌ 20 عه‌ربه‌ دانه‌وێله‌ی بهاتایه‌ ئه‌وا 2 تا 3 عه‌ربه‌یان ده‌دایه‌ ئاغا، سه‌باره‌ت به‌خۆشمان قه‌ت كێشه‌مان له‌گه‌ڵ جوتیار نه‌بووه‌، راسته‌ ئێمه‌ ئاغابووینه‌، به‌ڵام غه‌درمان له‌كه‌س نه‌كردیه‌و هیچ كه‌سێكیش له‌كه‌ندێناوه‌ دڵی له‌ئێمه‌ عاجز نه‌بووه‌". له‌باره‌ی چۆنیه‌تی سه‌رهه‌ڵدانی ئاغایه‌تی، ده‌ڵێت "ئه‌وكاته‌ی باپیرانمان هاتونه‌ته‌ ده‌شتی هه‌ولێر هیچ موڵكێكیان نه‌بووه‌، به‌ڵام دواتر بوونه‌ته‌ ساحێبی 5 هه‌زار دۆنم زه‌وی، ئه‌مه‌ش به‌رێكه‌وتن بووه‌ له‌گه‌ڵ ساحێب زه‌وییه‌كان وه‌كو باسمكرد هه‌ر جوتیارێك ده‌بوایه‌ نیوه‌ی زه‌وییه‌كه‌ی بداته‌ ئاغا، به‌ڵام دواتر ئه‌و (5) هه‌زار دۆنمه‌كرایه‌ (2) هه‌زار دۆنم، دوای ئه‌وه‌ی بڕیارێك ده‌رچوو كه‌ هه‌ركه‌سێك نابێت له‌ 300 دۆنمی زیاتری هه‌بێت، بۆیه‌ زه‌وییه‌كانم دابه‌شی سه‌ر كوڕه‌كانم كرد".

هیچ كه‌سی دیبه‌گه‌ نه‌كراوه‌ته‌ به‌ڕێوه‌به‌ری ناحیه‌

له‌باره‌ی دیبه‌گه‌، ده‌ڵێت "له‌نه‌خشه‌ی عێراق دیبه‌گه‌ كراوه‌ به‌دووبه‌ش (دیبه‌گه‌ی حه‌سه‌ن ئاغا و دیبه‌گه‌ی سلێمان ئاغا) ئه‌وان مام و برازای یه‌كتر بوونه‌، حه‌سه‌ن ئاغا مامی سلێمان ئاغایه‌، هه‌روه‌ها كاریتانیش بوه‌ته‌ هی سمایل ئاغا ئه‌ویش مامی سلێمان ئاغایه‌ و برای ره‌سول ئاغایه‌". به‌بڕوای ئه‌و دیبه‌گه‌ مێژووه‌كی كۆنی هه‌یه‌و له‌سه‌رده‌می (ره‌سول ئاغا) له‌ده‌وروبه‌ری ساڵی 1880 ئاوه‌دان كراوه‌ته‌وه‌. له‌لایه‌كی تر دیبه‌گه‌ به‌درێژایی مێژوو چه‌ندین هۆزو عه‌شیره‌تی تێدابووه‌، هه‌روه‌ك حاجی خسرۆ باسی لێوه‌ده‌كات "دیبه‌گه‌ گه‌ردی تێدابووه‌، هه‌روه‌ها سیان و بلباس و شێروانی و له‌ك و گه‌راری و بندیان و كورده‌و زۆر عه‌شیره‌تی دیكه‌ی تێدابووه‌، به‌نسبه‌ت خۆشم ئه‌وا باوكم خوارزای سیانان بووه‌و منیش خوارزای خۆشناوان بوومه‌". هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "ناوچه‌ی كه‌ندێناوه‌ له‌ چیای قه‌ره‌چووغ هه‌تا زوورگه‌زراوه‌، به‌ڵام ناحیه‌كه‌ی به‌ناوی كه‌ندێناوه‌یه‌ له‌شاره‌دێی دیبه‌گه‌دایه‌، هه‌تا ساڵی 1974 ناحیه‌ی كه‌ندێناوه‌ 72 گوند بوو، دوای ئه‌وه‌ (22) گوندیان لێ دابڕاندو ئێستا ته‌نها 50 گونده‌، له‌ساڵی 1921ه‌وه‌ تاوه‌كو ئێستا هیچ كه‌سێكی دیبه‌گه‌ نه‌كراوه‌ به‌ به‌ڕێوه‌به‌ری ناحیه‌، ته‌نها (ته‌لعه‌ت هادی ئاغا) نه‌بێ كه‌ خه‌ڵكی سه‌ربه‌شاخ بووه‌" له‌باره‌ی ناوی مامۆستاو مه‌لاكانی دیبه‌گه‌، ده‌ڵێت "دیبه‌گه‌ زۆر پیاوماقوڵ و كه‌سایه‌تی هه‌بووه‌، به‌تایبه‌ت له‌بواری ئایینی له‌وانه‌: مه‌لا فه‌تاحی خه‌تێ، مه‌لای ره‌ش، مه‌لا ساڵح كۆزه‌پانكه‌یی، مه‌لا سمایل، مه‌لاعومه‌ر دیبه‌گه‌یی و مه‌لا سه‌لیم و چه‌ندین مه‌لای دیكه‌ كه‌ زۆرێكیان فه‌قێیان هه‌بووه‌و هه‌ر له‌دیبه‌گه‌ ته‌خروجیان كردووه‌و مۆله‌تیان وه‌رگرتووه‌، له‌مامۆستاكانی دیبه‌گه‌ش وه‌كو: مامۆستا نوری و مامۆستا كه‌ریم و سمایل حه‌مه‌جان و هاشم محمدامین و كه‌ریم عه‌بدوڵڵا و ده‌یان مامۆستای دیكه‌".

دیبه‌گه‌ هیچی لۆ نه‌كرایه‌

له‌باره‌ی قوربانیدانی ئه‌و ناوچه‌یه‌، خه‌سرۆ ئاغا گله‌یی ده‌كات و ده‌ڵێ "له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م هه‌موو قوربانیدانه‌ی خه‌ڵكی كه‌ندێناوه‌ كه‌ هه‌رده‌م پاڵپشتی شۆرشی كوردیان كردیه‌و چه‌ندین شه‌هیدیان داوه‌ به‌تایبه‌ت له‌ریزه‌كانی حزبی شیوعی و پارتی و حیزبه‌كانی دیكه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌وه‌ی دیبه‌گه‌ ببینێ ده‌زانی هیچی لۆ نه‌كرایه‌، چه‌ندین جار داوام كردیه‌ یارمه‌تی ئه‌و خه‌ڵكه‌ بدرێت و هه‌ركه‌سه‌و پاره‌ی بدرێتێ و له‌جێگای خۆی خانوو دروست بكات، به‌ڵام نه‌یانكردیه‌و له‌هه‌شت ساڵی ئازادكردنیدا هیچی لۆ نه‌كرایه‌، بۆیه‌ ئێستاكه‌ وه‌ك كاول وایه‌، پێویسته‌ كارگه‌و كۆمپانیا له‌وناوچه‌یه‌ دروست بكرێت و ئاوو كاره‌باو ئاوه‌دانی بهێنه‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌". به‌بڕوای خه‌سرۆئاغا دیبه‌گه‌و ده‌وروبه‌ری له‌سه‌ر كوردایه‌تی لێیان تێكچووه‌ بۆیه‌ ده‌بێت حكومه‌تی هه‌رێم ئاوڕیان لێبداته‌وه‌و قه‌ره‌بووی ئه‌و زیانه‌یان بۆ بكاته‌وه‌.

ساڵی 1946 یه‌كه‌م ئۆتۆمبێلمان هێنایه‌ دیبه‌گه‌

له‌باره‌ی حه‌یرانبێژانی دیبه‌گه‌و كه‌ندێناوه‌، ده‌ڵێت "ئه‌و ناوچه‌یه‌ زۆر حه‌یرانبێژی لێبووه‌ له‌وانه‌ حه‌وێزی مام باپیر، حه‌سه‌ن لاوك، عوسمان حه‌یران، حه‌مه‌د مه‌ندۆ، عه‌زیز ئاغاو هه‌روه‌ها زۆر حه‌یرانبێژو لاوكبێژی دیكه‌ی وه‌كو كاوێس ئاغاو ره‌سول گه‌ردی و حه‌سه‌ن جزراوی هاتونه‌ته‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌و لاوك و گۆرانیان گوتووه‌". یه‌كه‌م ئۆتۆمبێلیش له‌شاره‌دێی دیبه‌گه‌ له‌لایه‌ن بنه‌ماڵه‌ی خه‌سرۆئاغا هێنراوه‌ته‌ ئه‌وناوچه‌یه‌، له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌گێرێته‌وه‌ "له‌ساڵی 1946 یه‌كه‌م ئۆتۆمبێڵمان له‌دیبه‌گه‌ كڕی له‌جۆری (بیوك) بوو، ژماره‌كه‌ی كه‌ركوك بوو، ئه‌وكاته‌ به‌ 1200 تا 1300 دینارمان كڕی، دوای ئه‌و ئۆتۆمبێڵێكی دیكه‌ی جۆری شۆفرلێتمان له‌ساڵی 1950 كڕی كه‌ ژماره‌كه‌ی (35) هه‌ولێر بوو، دوای ئێمه‌ (مام حه‌سه‌ن محه‌مه‌د سادق) ئۆتۆمبێڵێكی كڕی و دوای ئه‌وه‌ دوو په‌ست په‌یدابوون ئه‌وانیش په‌ستی (مام سه‌لام و په‌ستی هادی) كه‌ له‌هه‌ولێره‌وه‌ ده‌هاتنه‌ دیبه‌گه‌و ده‌گه‌ڕانه‌وه‌".



ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانن، کوردستان نێت لێیان به‌رپرسیار نییه‌.