Red Purple Black

ئه‌و شه‌وه‌ی "برێشت و دایكه‌ ئازاكه‌"م ناسی ... حه‌مه‌سوار عه‌زیز

PDFPrintE-mail

له‌ چوارچێوه‌ی یه‌كه‌مین فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی هه‌ولێری بۆ شانۆ كه‌ له‌ لایه‌ن به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی هونه‌ری شانۆی هه‌ولێر له‌ ڕۆژانی 18-24/9/2011 له‌ هه‌ولێری پایته‌خت به‌ڕێوه‌چوو، تیاییدا به‌ به‌شداری 10 وڵات یانزه‌ نمایشی شانۆیی پێشكه‌شكرا، ئه‌م وتاره‌ هه‌ڵوه‌سته‌یه‌كه‌ به‌رانبه‌ر چه‌ند نمایشێكی ئه‌م فیستیڤاڵه‌.

"دایكه‌ ئازاكه‌" یه‌كێكه‌ له‌ تێكسته‌كانی نووسه‌ری ئه‌لمانی (به‌رتۆڵد برێشت) كه‌ له‌ ساڵی 1939 له‌ په‌ناهه‌نده‌یی نووسراوه‌و 1941 له‌ وڵاتی سویسرا نمایش كراوه‌و دواتر له‌ ساڵی 1949 وه‌ك یه‌كه‌م به‌رهه‌می (به‌رلین ئینسامبل) له‌ ئه‌لمانیا بۆ ماوه‌ی 12 ساڵ چوارسه‌د جار نمایشكراوه‌.

ئه‌م تێكسته‌ باسی شه‌ڕی سی ساڵه‌ی ئه‌وروپا ده‌كات كه‌ له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌ له‌ نێوان پرۆتستانت و كاسۆلیكه‌كان هه‌ڵگیرسا، ڕووداوه‌كانی ئه‌م شانۆگه‌رییه‌ له‌ دوانزه‌ په‌رده‌ یاخود به‌شدا باسی دوانزه‌ ساڵی ئه‌و شه‌ڕه‌ ده‌كات له‌ ساڵی 1624 تا ساڵی 1636 ده‌خایه‌نێت، بێگومان ماوه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی شه‌ڕه‌كه‌ سی ساڵ بووه‌ وڵاتی ئه‌لمانیاش یه‌كه‌م زه‌ره‌ر مه‌ندی ئه‌و شه‌ڕه‌ بووه‌ چونكه‌ به‌شێكی كاسۆلیك و به‌شێكی پرۆتستانت بووه‌، به‌و مانایه‌ی به‌شێكی ئه‌و وڵاته‌ شه‌ڕی به‌شه‌كه‌ی تری كردووه‌، له‌بنه‌ڕه‌تیشدا ئه‌م شه‌ڕه‌ له‌سه‌ر دین و مه‌زهه‌ب هه‌ڵده‌گیرسێت به‌ڵام فاكته‌ری سه‌ره‌كی دین نییه‌ و به‌رژه‌وه‌ندی و ده‌سه‌ڵاتی پاوانخوازییه‌ و دین و مه‌زهه‌ب ته‌نها وه‌ك فاكته‌رێكی چاوبه‌ستنی خه‌ڵكه‌كه‌ به‌كار هاتووه‌.

"دایكه‌ ئازاكه‌" ئه‌و ژنه‌یه‌ كه‌ به‌خۆی و گالیسكه‌كه‌ی و به‌ یارمه‌تی هه‌ردوو كوڕه‌كه‌ی و كچه‌ لاڵه‌كه‌ی له‌سه‌ر سنووروكان له‌ نێوان شه‌ڕكه‌ره‌كان ده‌سووڕێته‌وه‌ و بازرگانی ده‌كات، كه‌ڵوپه‌ڵی سووك له‌ خواردن و خواردنه‌وه‌و جل و به‌رگ و كه‌تان به‌ شه‌ڕكه‌ره‌كان ده‌فرۆشێت، زۆریش مه‌به‌ستیه‌تی شه‌ڕه‌كه‌ درێژه‌كه‌ بكێشێت بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت زۆرترین قازانجی له‌و شه‌ڕه‌ ده‌سبكه‌وێت، هه‌میشه‌ ئاواته‌ خوازیشه‌ كه‌ شه‌ڕ له‌ منداڵه‌كانی دوور بێت، به‌ڵام وه‌ك ئه‌وه‌ی برێشت له‌ دیالۆگیك ئاماژه‌ی پێده‌كات كه‌ ده‌ڵێت "ئه‌وه‌ی له‌گه‌ل شه‌یتان به‌رچایی بكات ده‌بێ كه‌وچكێكی درێژی پێ بێت"، دایكه‌ ئازاش به‌خۆی نازانێت كه‌ ده‌بینی هه‌ر سێ منداڵه‌كه‌ی ده‌بنه‌ قوربانی و سوته‌مه‌نی ئه‌و جه‌نگه‌ی كه‌ ده‌یویست قازانجی لێبكات.

زانراوه‌ كه‌ برێشت زۆر سه‌رسام بووه‌ به‌ كاره‌كانی شكسپیر، وه‌كو ئه‌ویش له‌ تێكسته‌ شانۆییه‌كانی په‌نای بۆ ڕووداوه‌ مێژوویه‌كان بردوه‌، به‌ڵام جیاوازی نێوان شكسپیر و برێشت له‌م لایه‌نه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شكسپیر له‌ ڕوانگه‌ی پادشاو میرو ده‌سه‌ڵاتدارو به‌گزاده‌كان مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ مێژوودا كردوه‌، له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌دا برێشت له‌ دیگاو تێڕوانینی كه‌سانی ژێره‌وه‌ واته‌ خه‌ڵكی چه‌وساوه‌و بێده‌ره‌تان لاپه‌ڕه‌كانی مێژووی تاوتوێكردووه‌، بێگومان برێشت نه‌ مه‌به‌ستی بووه‌ مێژوو بگێڕێته‌وه‌ نه‌ مه‌به‌ستیشی بووه‌ بینووسێته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌و هه‌وڵیداوه‌ له‌ كارێكی داستان ئامێزدا دیالۆگ له‌گه‌ڵ بینه‌ر بكات، به‌و مانایه‌ی ئه‌و ده‌یه‌وێت به‌ بینه‌ر بڵێت ئه‌و ڕووداوه‌ی كه‌ ده‌یبینێت ئێستا ڕوونادات، پێشتر ڕوویان داوه‌، یا ڕه‌نگه‌ هه‌ر رووشی نه‌دابێت، واته‌ برێشت ده‌یه‌وی كاره‌كته‌رو كرده‌ درامییه‌كان به‌شێوه‌یه‌ك به‌ بینه‌ر بگات كه‌ بتوانێت به‌ ئاگاییه‌وه‌ تێیان بڕوانێت و هه‌ڵوێست به‌رانبه‌رییان بنوێنێت.

دایكه‌ ئازاكه‌ كاره‌كته‌رێكی ئالۆزو دژواره‌و یه‌كێكه‌ له‌و كاراكته‌رانه‌یه‌ كه‌ قسه‌ی زۆری له‌سه‌ر كراوه‌و ئێستاش قسه‌ی زۆر هه‌ڵده‌گرێت، ژنێك به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ جه‌نگ ده‌ڕوانێت كه‌ ده‌كرێت قازانجی زۆری لێ ببینێت، گالیسكه‌كه‌ی وه‌ك سیمبوڵی بازرگانیكردن، به‌شێك له‌ كه‌سایه‌تی دایكه‌ ئازا پێكده‌هێنێت، بۆیه‌ ده‌بینین ته‌نانه‌ت له‌و كاته‌ش كه‌ كوڕه‌كه‌ی رووبه‌ڕووی مه‌رگ ده‌بێته‌وه‌، دایكه‌ ئازا كاتێكی زۆری ده‌وێت تا بیر بكاته‌وه‌ ئاخۆ ده‌توانێت ده‌ست له‌ گالیسكه‌كه‌ی هه‌ڵبگرێت له‌ به‌رانبه‌ر رزگار كردنی ژیانی كوڕه‌كه‌ی، كاتێكیش كه‌ به‌ نابه‌دڵی بڕیار ده‌دات ده‌بینێت كات به‌سه‌رچووه‌و ئه‌م دوو دڵیه‌ی بۆته‌ هۆكاری مردنی كوڕه‌كه‌ی، ته‌نانه‌ت له‌ دوا دیمه‌نی شانۆگه‌رییه‌كه‌ش كه‌ هه‌ر سێ ڕۆڵه‌كه‌ی له‌ ده‌ستدات ئاماده‌ نییه‌ واز له‌ گالیسكه‌كه‌ی بێنێت و دیسانه‌وه‌ ده‌ست ده‌كاته‌وه‌ به‌ ڕاكێشانی گالیسكه‌كه‌ی، به‌و مانایه‌ی ئه‌و هه‌میشه‌ بازرگانییه‌كه‌ی خۆی له‌ ژیانی منداڵه‌كانی به‌ گرنگتر زانیوه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر سه‌یری ئه‌و دیمه‌نه‌ بكه‌ین ده‌بینین ته‌نانه‌ت گالیسكه‌كه‌شی شتێكی وای تێدا نه‌ماوه‌ كه‌ شایسته‌ی بازرگانیكردن بێت، به‌و مانایه‌ی برێشت په‌یامێكمان پێده‌دات كه‌ تیاییدا ده‌ڵێت"ئه‌و كه‌سه‌ چاو چنۆكانه‌ی كه‌ واده‌زانن ده‌كرێت له‌ شه‌ڕه‌كان قازانج بكه‌ن، كاتی به‌ خۆیان ده‌زانن زیانی زۆر گه‌وره‌یان به‌ركه‌وتووه‌".

نمایشی (دایكه‌ ئازاكه‌) كه‌ له‌ دووه‌م رۆِژی فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی هه‌ولێر نمایشكرا، له‌ ده‌رهێنانی "زۆلیفه‌ر ئه‌رنارسۆن "و نواندنی هه‌ریه‌ك له‌ (سۆلیڤیچ ئارناردۆتیز، كریستین موژویك، ئه‌لیسا سناكۆسكی، ئینگۆ بێرمان، گابرێل كازیس، فڕانك لیتونیچ، میشێل ج مۆله‌ر و یانیك زوركێر) بوو.

ئه‌گه‌ر باس له‌و نمایشه‌ی گروپه‌ ئه‌لمانیه‌كه‌ی شاری كۆنستاس بكه‌ین، كه‌ بۆ ماوه‌ی 25 ساڵه‌ له‌ ئه‌وروپا نمایشده‌كرێت، ده‌بینین ته‌نانه‌ت له‌رووی به‌ پڕاكتیكردنی تیۆرییه‌كانی برێخت له‌ شانۆی داستانی گۆڕانكاری گه‌وره‌ ڕوویداوه‌، له‌م نمایشه‌ ئه‌كته‌ره‌كان له‌سه‌ر سته‌یجێكی بازنه‌یی جولاو دانیشتوون و سه‌ره‌تا یه‌كه‌ یه‌كه‌ خۆیان پێشكه‌شی بینه‌ر ده‌كه‌ن وه‌ك ئه‌كته‌ر، له‌ ناوه‌ڕاستی سته‌یجه‌كه‌ش چه‌ند ئامێرێكی موسیقی دامه‌زراوه‌ كه‌ بۆ ئه‌داكردنی گۆرانییه‌كانی ناو شانۆگه‌رییه‌كه‌ به‌كار ده‌هێنرێت، خوڵانه‌وه‌ی به‌رده‌وامی سته‌یجه‌كه‌ش ڕه‌نگه‌ ئاماژه‌یه‌ك بێت بۆ جووله‌ی گالیسكه‌كه‌ی دایكه‌ ئازا یاخود هێمایه‌ك بۆ تێپه‌ڕبوونی زه‌مه‌ن له‌ نمایشه‌كه‌.

شانۆ له‌ هۆڵێكی سپی گه‌وره‌ ده‌چێت و دوو ڕووه‌كه‌ی پێشه‌وه‌ وه‌ك شاشه‌ی سكرین بۆ نمایشكردنی تێبینییه‌كانی برێشت ته‌رخانكراوه‌ كه‌ له‌ سه‌ره‌تای هه‌موو دیمه‌نه‌كان برێشت له‌نێو دوو كه‌وانه‌ ده‌یانوسێته‌وه‌، له‌ كاتی خۆشیدا كه‌ برێخت بۆ یه‌كه‌مجار ئه‌م نمایشه‌ی له‌ ئه‌لمانیا پێشكه‌ش كرد شانۆی به‌ خامێكی سپی داپۆشی كه‌ به‌شێكی وه‌ك شاشه‌ به‌كار ده‌هێنا.

یه‌كێك له‌ گرنگترین جیاكه‌ره‌وه‌كانی ئه‌م نمایشه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر گالیسكه‌كه‌ی دایكه‌ ئازاكه‌و زۆرێك له‌و ئێكسسوارانه‌ به‌كار ناهێنێت كه‌ له‌ تێكسته‌كه‌ی برێشت هاتووه‌، به‌ تایبه‌تیش گالیسكه‌كه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن برێشته‌وه‌ بایه‌خی زۆری پێدراوه‌ و وه‌ك سیمبوڵی بازرگانی له‌ لایه‌ك و له‌ لایه‌كی تریش وه‌ك درێژه‌پێده‌ری ژیانی مه‌ده‌نییه‌تی ئه‌و دیو سنووره‌كانی جه‌نگ به‌كار هێنراوه‌، ڕه‌نگه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی ئاماژه‌م پێدا سته‌یجه‌ خولاوه‌كه‌ی له‌ جێگه‌ی گالیسكه‌كه‌ به‌كار هێنابێت.

له‌م نمایشه‌ ده‌رهێنه‌ر ڕێگره‌ له‌وه‌ی بینه‌ر رووبچێته‌ دونیای ئه‌و رووداوانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر شانۆ ڕووده‌ده‌ن، بۆیه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌موو ئه‌كته‌ره‌كان ده‌خاته‌ سه‌رشانۆو یه‌ك یه‌ك به‌ناوی راسته‌قینه‌ خۆیان پێشكه‌شی بینه‌ر ده‌كه‌ن، له‌و دیمه‌نانه‌ش كه‌ ڕۆلیان نییه‌ ده‌بن به‌ بینه‌ر و سه‌یری ڕووداوه‌كان ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش قۆناغێكی پێشكه‌وتووه‌ له‌و ته‌غریبه‌ی كه‌ برێشت له‌ تیۆرییه‌كانی باسیكردووه‌و له‌ شانۆنامه‌كانی كاری له‌سه‌ر كردووه‌، ئه‌وه‌ی یارمه‌تیده‌ریشه‌ كه‌ گۆڕانكاری له‌ تێكسته‌كانی برێشت بكرێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ برێشت خۆی زۆر بڕوای به‌ گۆڕانكاری هه‌بووه‌و خۆیشی چه‌ندین جار ده‌سكاری تێكسته‌كانی كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئامانجی باشتر به‌ده‌سته‌وه‌ بده‌ن.

هه‌ر له‌م ڕوانگه‌وه‌ش ده‌بینین هیچ شتێكی شاراوه‌ له‌و نمایشه‌ نییه‌، ته‌نانه‌ت كه‌ ئه‌كته‌ره‌كانیش بۆ حاڵه‌تێكی ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌دان ماكیاژ ده‌كرێن، ده‌بینین له‌به‌ر چاوی بینه‌ر ئه‌و ماكیاژكردنه‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی بینه‌ر نه‌چێته‌ ژێر كاریگه‌ری سۆزداری ئه‌و ئازار دانه‌ و له‌جیاتی عه‌قل و مه‌نتیق به‌ دڵ و سۆزه‌وه‌ ئاوێته‌ی ڕووداوه‌كان نه‌بێت.

بێگومان ئه‌گه‌ر به‌دوای ڕه‌گه‌زه‌كانی تری ته‌غریب بگه‌ڕێین له‌م نمایشه‌ ڕه‌نگه‌ تاقه‌ دیمه‌نێك نه‌دۆزینه‌وه‌ كه‌ خاڵی بێت له‌و ڕه‌گه‌زه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ی كه‌ به‌ یه‌كێك له‌ بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی شانۆی برێشت ده‌زانرێت.

ڕه‌گه‌زێكی بنه‌ڕه‌تی كه‌ هه‌میشه‌ له‌ شانۆنامه‌ داستانییه‌كانی برێشت هه‌ستی پێده‌كرێت، گۆرانی گووتنی كاره‌كته‌ره‌كانه‌، ئه‌م ته‌كنیكه‌ وه‌ك ته‌كنیكێكی بنه‌ڕه‌تی شانۆی داستانی له‌ زۆرینه‌ی شانۆنامه‌كانی برێشت بایه‌خی زۆری پێدراوه‌، كه‌ زۆرجار ئه‌كته‌ر له‌و نمایشانه‌و له‌ڕێگه‌ی ئه‌و گۆرانیانه‌ وه‌ك حیكایه‌تخوانیش ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌مه‌ش له‌ دایكه‌ ئازاكه‌ به‌ ڕوونی ده‌بینرا، بۆیه‌ ئه‌كته‌ری شانۆنامه‌كانی برێشت ده‌بێ ئه‌كته‌ری ته‌واو بن و بتوانن جگه‌ له‌ ئه‌داكردنی كاره‌كته‌ر و گۆرانی بڵێن و سه‌ما بكه‌ن.

یه‌كێكی تر له‌و لایه‌نانه‌ی كه‌ برێشت شه‌رمنانه‌ له‌ تێكسته‌كه‌ی قسه‌ی له‌سه‌ر كردووه‌و له‌ نمایشه‌كه‌ زۆر به‌زه‌قی كاری له‌سه‌ر كراوه‌ مه‌سه‌له‌ی سێكسه‌، ده‌بینین برێشت ئه‌و پانتاییه‌ی به‌ سێكس نه‌به‌خشیوه‌ له‌ تێكسته‌كه‌ی هه‌رچه‌نده‌ له‌ چه‌ند شوینێك به‌ ئاماژه‌ و دیالۆگ قسه‌یان له‌سه‌ر ده‌كات، به‌ڵام له‌ نمایشه‌كه‌ی زۆلیڤه‌ر پانتایی زیاتر به‌و كرداره‌ ده‌به‌خشرێت، له‌لایه‌ك وه‌ك فاكته‌رێكی پاوانخوازی و دابینكردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان، له‌ لایه‌كی تر وه‌ك یه‌كێك له‌ ده‌ره‌نجامه‌ ناشیرینه‌كانی جه‌نگ كه‌ ڕه‌نگه‌ خه‌ڵكانێكی زۆر له‌ په‌راوێزی جه‌نگدا تووشی ده‌ستدرێژی سێكسی ببنه‌وه‌و حه‌زو ئاواته‌كانیان بكوژرێت.

ئه‌گه‌ر باس له‌ شێوازو ستایلی نواندن بكه‌ین له‌م نمایشه‌ ئه‌وه‌ جیاوازی زۆر ده‌بینین له‌ شێوازی كاركردن له‌م نمایشه‌ و نمایشه‌كانی تر كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی پشت تیۆرییه‌كانی ستانسلافسكی ده‌به‌ستن، برێشت وه‌ك چۆن كار له‌سه‌ر بینه‌ر ده‌كات، به‌ هه‌مان شێوه‌ش كار له‌سه‌ر ئه‌كته‌ر ده‌كات، واته‌ ڕێگه‌ نادات ئه‌كته‌ر له‌سه‌ر شانۆ خودی كه‌سایه‌تی خۆی وون بكات و له‌نێو كاره‌كته‌ره‌كه‌ بتوێته‌وه‌، به‌و مانایه‌ی هه‌میشه‌ وا له‌ ئه‌كته‌ر ده‌كات كه‌ به‌ئاگایی نواندن بكات و نه‌چێته‌ حاڵه‌تی ته‌قه‌موسی ئه‌و كاره‌كته‌ره‌و ده‌بێ هه‌میشه‌ هێلێكی هه‌ستپێكراو له‌نێوان خۆی و كاره‌كته‌ره‌كه‌ی دروستبكات، واته‌ تێگه‌یشتنی بۆ نواندن له‌وه‌ سه‌رچاوه‌ بگرێت كه‌ ئه‌وه‌ دیمه‌نێكی شانۆییه‌ و به‌و شێوه‌یه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت و ده‌كرێت به‌ ده‌یان شێوه‌ی جیاوازی تر كاری له‌سه‌ر بكرێت، له‌كۆتاییشدا ئه‌و وه‌ك ئه‌كته‌رێك بۆ ماوه‌یه‌كی دیاریكراو ئه‌دای ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ ده‌كات و ئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ له‌سه‌ر شانۆ ئاماده‌گی هه‌یه‌ خودی ئه‌كته‌ره‌كه‌یه‌ نه‌وه‌كو كاره‌كته‌ره‌كه‌.

له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئه‌داكردنی ئه‌كته‌ره‌كانی نمایشی "دایكه‌ ئازاكه‌" حاڵه‌تێكی زه‌هنی به‌ بینه‌ر ده‌به‌خشی كه‌ وایده‌كه‌یت هه‌میشه‌ دونیابینی بینه‌ر نه‌چێته‌ ژێر كاریگه‌ری سۆزداری ڕووداوه‌كان و ئه‌ركی ئه‌كته‌ر له‌م نمایشه‌ له‌وه‌ كورتده‌كرێته‌وه‌ كه‌ سروشتی نمایشه‌كه‌ بپارێزن و جوانكاری و عه‌فه‌ویه‌ت به‌ ڕیتم و هارمۆنییه‌تی ڕووداوه‌كان ببه‌خشن.

بۆیه‌ ده‌كریت له‌ كۆتایی بڵَیم "ئه‌مه‌ ئه‌و شه‌وه‌ بوو كه‌ تیاییدا برێشت و دایكه‌ ئازاكه‌مان ناسی".


ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.