يـــــــارسـان

 

ليَكؤلَينةوةيةكى ميَذوويى-دينيية

 

سةبارةت بة (كاكةيى)

 

نوسينى: ئةيوب رؤستةم

 

[ ضاثى يةكةم ]

 

2006ى عيسايى  -  2706ى كوردى

 

لة بلآوكراوةكانى مةلَبةندى رؤشنبيريى هةورامان

 

 

 

 

ناوى كتيَب: يارسان

نووسةر: ئةيوب رؤستةم

كؤمثيوتةر: نووسةر

نةخشةسازى: كةذالَ حسين

سةرثةرشتيارى ضاث: ئازاد عارف حةمةشةريف 

ضاث: ئؤفسيَتى قانيع

تيراذ:

ضاثى يةكةم

ذمارةى سثاردن:

نرخ:

 

مافى لة ضاثدانى ئةم كتيَبة ثاريَزراوة بؤ نووسةر

 

 


 

 

ثيَــرِست

 

ثيَشكةشة بة

4

ثيَشةكى

5 - 7

سةرةتايةكى ميَذوويى

8 - 25

ريَورةضةى يارسان لة تيَكستء سةضاوة جياجياكاندا

26- 43

بؤضى ريَورةضةى يارسان تا ئيَستاش تةمومذاويية؟

44 – 50

يارسان- كاكةيى – ئةهلى هةق – على ئيلاهى

51 – 58

خويَندنةوةيةكى ميَذوويى بؤ ريَورةضةى يارسان

59 – 78

ثةيوةندى ريَورةضةى يارسان بة دينة كؤنةكانى (مهيرثةرستى = ميترائيزم) ء زةردةشتييةوة

79 - 87

ثيَنج رابةرة دينيية طةورةكةى يارسان

88 - 117

ئةو بازنانةى سان سةهاك لة طةورة.......

118 – 152

بنةما دينييةكانى ريَورِةضةى يارسان

153 – 166

سروودو ثةخشانة ثيرؤزةكانى يارسان

167 - 260

شويَنة ثيرؤزةكانى شوينكةوتووانى........

261 – 283

ئايا يارسانةكان نوصةيرين؟

284 – 289

ويَنةكان

290 – 301

سةرضاوةكان

302 - 307

سوثاسء ثيَزانين

308

 


 

 

ثيَشكةشة بة:....

 

    هةموو بيريَكى ئازاد

     هةموو ئةقلَيَكى كراوة

     هةموو خامةيةكى داهيَنةر

 

 


 

 

 ثيَشةكــــى...

 

   ئةطةرضى لةوة دلَنيابووم نووسين سةبارةت بة ريَورِةضةيةكى دينى وةك (ريَورِةضةى يارسان) كة ثرِة لة (راز و هيَما و نهيَنى), كاريَكى زؤر طران و تا رادةيةكيش تاقةتثرِوكيَنة, هاوكات لةوةش دلَنيابووم ناكريَت ئةوانةى لةم بوارةدا زانيارى و سةرضاوةيان لا كؤبووةتةوة قرِوقثى ليَبكةن, ضونكة ضةندين سةرضاوة و نووسين كة لة لايةن (نووسةران, ميَذوونووسان)ى كورد و بيانى و ذمارةيةك لة (طةرِيدة و خؤرهةلَتناسان)ةوة نووسراون لة بةر دةستمدا بوون, كؤكردنةوةى ئةو سةرضاوانة لاى من رازيَكى دريَذيان هةية و سةرةتاى رازةكةش بؤ سالَى (1974ز) دةطةرِيَتةوة, لةو سالَةدا لة طةلَ كورِيَكى خويَندةوار و رؤشنبيرى كاكةيى كة دةرضووى كؤليَذى (ماف)بوو, لة ناو شؤرِشى (ئةيلوول)دا بووين بة هاورِىَ  و زؤربةى كات ثيَكةوة بووين, هةرضةندة ئيَمة وةك خيَزان و بنةمالَةى خؤمان تيَكةلاَوييةكى زؤرمان لة طةلَ كاكةييةكانى (هاوار, هاوارة كؤن, دةرةتوىَ)ى ناوضةىهةورامان هةية, بةلاَم ئةو تيَكةلاَويية هةرطيز نةبووةتة هؤى ئةوةى لة لايةن ئةو بةرِيَزانةوة زانيارى دينيم دةستبكةويَت, بةلاَم ئةو هاورِيَيةم لة ئةنجامى تيَكةلاَوى بةردةوام و نزيكى زؤرمان لة يةكترى و قسةوقسةلَؤكى رؤذانةمانةوة, هةنديَك زانيارى سةرةتايى كةثاشان بؤمدةركةوت زؤر روالَةتى بوون بؤى باسدةكردم, لة سالَةكانى دواييدا كةوتمة هةولَى كؤكردنةوةى سةرضاوة و تيَكست تا واى ليَهات زؤربةى ئةو سةرضاوانةى سةبارةت بة (يارسان) نووسيويانة, بة كتيَبى (سةرةنجام)يشةوة كة ئيَستا دوو ويَنةم لاية دةستى خؤم بخةم, ئةو دوو ويَنةى (سةرةنجام) كة كتيَبى ثيرؤزى يارسانةكانة بةم شيَوةيةن:

1 -  دةستنووسى (سةرةنجام) لة لايةن (كاكا رةدائى)يةوة نووسراوة.

2 -  ئةو (سةرةنجام)ةى دكتؤر صديقى بؤرةكةيى لة دوو تويَى (659) لاثةرِةدا و بة ثةراويَز و ليَكدانةوةى تيَكستةكانةوة لة (ضاثخانةى حةيدةرى) بة ضاثى طةياندووة. هةرضةندة من ثيَشتر و بة تايبةتى لةم (11) سالَةى دواييدا لة ريَى (سازدانى بةرنامةى تةلةفزيؤنى, نووسينى وتار و ليَكؤلَينةوة, بةستنى كؤرِ و سيمينار, دواتريش لة هةردوو بةرطى كتيَبى (هةورامان)دا بةركولَيَكم سةبارةت بة (ريَورِةضةى يارسان)خستووةتةرِوو, بةلاَم ئةطةر (سةرةنجام)م دةستنةكةوتاية هةرطيز نةمدةويَرا خؤم لة قةرةى دانانى كتيَبى تايبةت بة (يارسان) بدةم, بؤية ثيَمواية ئةو يةرِيَزانةى بة بىَ ئةم سةرضاوةية سةبارةت بة (يارسان) نووسيويانة, زؤرجار هةر لة ثةراويَزى زانيارييةكاندا ماونةتةوة.

ئةم كتيَبةى ئيَستا لةبةردةستداية بةرهةمى ضةندين شةو رؤذ خويَندنةوة و بةراوردكردن و تاوتويَكردنى ناو تيَكستةكانة, هةولَمداوة بة ثيَى توانا زانيارييةكان ضرِبكةمةوة, لة طةلَ ئةوةشدا هةنديَك راز و طيَرِانةوة خؤيان قووتكردووةتةوة ضونكة بؤ باسةكان ثيَويستبوون.

ريَورِةضةى يارسان زؤر هةلَدةطريَت قسةى سةبارةت بكريَت و دةربارةى بنووسريَت, ضونكة هةلَقولاَوى ناو جةرطةى ذيانى كوردةواريية و بةشيَكة لة كولتوورى دينيمان, هاوكات سامانيَكى ئةدةبى و عيرفانى طةورةمانى تيَدا ثاريَزراوة, ئةو كةسانةش (يارسان) بةشتيَكى تر تيَدةطةن هةق واية بؤ تيَكستة دينييةكانيان بطةرِيَنةوة, بؤية زؤر بة دلَخؤشييةوة ئةم كتيَبة دةخةمة ثيَشضاوى خويَنةورانى كورد و ئوميَدةوارم بة ضاوى طةورةيى خؤيانةوة لة كةموكورِييةكانى بنوارِن, لة بةر ئةوةى هيض مرؤظيَك ناتوانيَت فريشتة بيَت, كةواتة دةبيَت كةموكورِيش لة كارةكانيدا هةبن.

                                                                                        

 

 

 

 

 

 

  ئةيوب رؤستةم

                                                         شةوى 25/26 / 2 / 2006

                                                    6/7/ رةشةمآ (2705) كوردى

 

 

سةرةتايةكى ميَذوويى

 

لةبةر ئةوةى لةم كتيَبةدا باسى ريَورِةضةيةكى دينى كوردى دةكةم, باشتر واية بة شيَوةيةكى خيَرا ئاورِيَك لة ثيَشينةى ميَذووى طةلى كورد بدةمةوة, لةوةشةوة دةسثيَدةكةم ضةند زاراوةيةك هةن زؤجار لة نيَوانياندا تيَكةلاَويدةكريَت وةك: (ميللةت, نةتةوة, ناسيؤن), سةبارةت بة (ميللةت) لة سةرةتاوة بةو ثيَكهاتة مرؤظايةتييانة وتراوة كة ثةيرةوكارى دينيَكى دياريكراوى تايبةت بوون, لةم بوارةدا وتراوة (ميللةتى جوولةكة, ميللةتى طاور, ميللةتى ئيسلام), ئةو ثيَكهاتانة ئةطةرضى (زمان, رةوشت, دابونةريت)يان جياوازبووبيَت, تةنها لة سةر بنةماى يةكبوونى دينةكةيان ثيَيانوتراوة (ميلةت)[1].

ثاشان ذمارةيةك لة زانا و ليَكؤلَةرةوانى ئةوروثى ضوونةتة سةر ئةو برِوايةى كة (ميللةت) دةبيَت بةو خةلَكانة بوتريَت (زمان, يان خويَن, يان نةذاد)يَكى سةربةخؤيان هةية, ئيتر لة برى زاراوةى (ميللةت) زاراوةى (ناسيؤن)يان بةكارهيَناوة, زاناكانى سةردةمى (ريَنساس) زياتر لةم بوارةدا قوولَبوونةتةوة و ئةوةيان دةرخستووة كة تةنيا (زمان, يان خويَن, يان نةذاد) بؤ جياكردنةوةى ثيَكهاتة كؤمةلاَيةتييةكان لة يةكترى بةسنين, بةلَكو ثيَويستة (داب و نةريت)يش بؤ جياكردنةوةيان بة هةند وةربطيريَن, هةر لةوةوة زاراوةى (نةتةوة) هيَنراوةتة ئاراوة و ئيتر هةر كؤمةلَة مرؤظيَك لة (خويَن, زمان, رةطةز, داب و نةريت)دا تيَكةلاَوبووبن ثيَيانوتراوة (نةتةوة).

لةسةر رؤشنايى ئةمةى باسكرا, زؤربةى زانا نةذادناسةكان ئةوةيان سةلماندووة كورد نةتةوةية ضونكة:

ا -  نةذاد و خويَن و داب و نةريتيان يةكة

ب -  بةيةك زمان قسةدةكةن

ج -  هةموو خةصلَةتةكانى نةتةوةيان تيَداية

بؤ ئةوةى بضمة سةر باسكردنى (بنج و بناوانى كورد) ثيَويستة بلَيَم ضةندين كةس و لة سةرضاوةى جياجيادا, ئايا لة ضوارضيَوةى طشتى باسةكانياندا بووبيَت, ياخود بة شيَوةيةكى تايبةتى, باسيان لة (رةضةلَةك, زمان, شويَنى نيشتةجيَبوون, شيَوازى ذيان و طوزةران…هتد)ى كورد كردووة, لة خوارةوة وةك نموونة نةوةك سةرذميَركردنيان ناوى ذمارةيةكيان دةهيَنم:

1 -  فةيلةسووف و ميَذوونووس و جوطرافيا ناسةكان, لةوانة:   (سترابؤن, هيرؤدؤت) كة دوو فةيلةسووفى يؤنانى بوون, ميَذوونووسى ئةرمةنى (مايساى خؤرنسكى), جوطرافياناسى ئيتالى (ماركؤ ثؤلَؤ), جوطرافياناسى فةرةنسى (ريكلؤس), جوطرافياناسى رووسى (بازيل).

2 -  سةرؤك لةشكر و سياسةتمةدار و كونسولَةكانى بيَطانة, لةوانة: (ئيَطزنةفؤن)ى سةرؤك لةشكرى يؤنانى, (باسيل نيكيتين و ئةلكسةندةر ذابا) كة هةردووكيان كونسولى رووسيا بوون, هةروةها سياسةتمةدارى ئينطليزى (مستةر ريض).

3 -  موذدةطار و كةشيشة مةسيحييةكان, لةوانة:  راهيبة دؤمنيكانييةكان و هةردوو كةشيشى ئيتالى بةناوةكانى (طارزؤنى و رافائيَل) و كةشيشى فةرِةنسى (تؤمابوا).

4 -  طةورة نيطاركيَشةكان, لةوانة (ذيرؤم, يؤذين, ديلاكروا),   دةوتريَت تابلؤى كضة كافرؤشى كورد بةرهةمى يةكيَك لةم هونةرمةندانةية.

5 -  طةورة شاعير و نووسةرةكان, لةوانة: (لامارتين و بؤدليَر).

6 -  بازرطانةكان, لةوانة: ظاسيلى طاراطاراى كازاخستانى و جان ثاتيَست تاظيَرنى فةرِةنسى.

7 -  ئةفسةران و فةرمانبةرانى حكومةت و سيخورِةكان, لةوانة:   (ميَجةر سؤن, ئيَدمؤندز, فرةيزةر, راولَنسن, فيلكس جؤنز, جريكؤف, خاتووهيَنى هارؤلَد هانسن) و دةيانى تريش.

8 -  طةرِالَ و ميَذوونووس و جوطرافيا ناسة عةرةب و فارسةكان, لةوانة: (تةبةرى, ئيبن حوقةل, ئيبن خوردازبة, مةسعوودى, ئةستةخةرى, فيردةوسى, ياقووتى حةمةوى, ئيبن خةلدوون, حةمدولاَى مستةوفى قةزوينى, ميسعةر كورِى موهةلهةلى خةزرةجى, ئةبو عةلى فارسى, ئةبو فيداى ئةيوبى, يةعقووبى[2]) و ضةندانى تريش.  

9 -  ئةو ميَذوونووسة كوردانةى بة عةرةبى نووسيويانة لةوانة:       ئيبن مستةوفى, ئيبن خةلةكان, ئيبن ئةلئةثير, ئةبو حةنيفةى دينةوةرى).

10 -  ميَذوونووس و ليَكؤلَةرة كوردةكان, وةك (شةرةفخانى بةدليسى, سةى عةلى رةيس, محةممةد ئةمين زةكى بةط, حوسيَن حوزنى موكريانى, خةسرةوخانى ئةردةلاَنى, مةستوورةى كوردستانى, ئيبراهيم مةلا حوسيَنى ئةردةلاَنى, مةلا حةسةنى قازى هةورامانى, مةلا عةبدولاَى قازى=شةيدا[3], رةفيق حلمى, مةلا جةميل بةندى رؤذبةيانى, بلةج شيَركؤ, سورةيا بةدرخان, دكتؤر كةمال مةزهةر ئةحمةد, فوئاد حةمةخؤرشيد) و ضةند كةسيَكى تريش.

ئةطةر بيَنة سةر تاوتويَكردنى نووسينةكانى ئةمانةى كة ناومانهيَنان و ئةو نووسينانةى تريش كة ناوى نووسةرةكانيانمان نةهيَناون, بؤماندةردةكةويَت جياوازى زؤر لة نيَوانياندا هةن و ئةنجاميَكى ثاككراو سةبارةت بة رةضةلَةكى كورد بة دةستةوة نادةن, بةلاَم جؤرة كؤدةنطييةك لة نيَوان زؤربةياندا هةية بةوةى نةتةوةى كورد بةرِةضةلَةك (ئارى)ية, سةبارةت بة وشةى (ئارى)ش دوو بؤضون بةم شيَوةية هةن:

1 -  ناوى (ئارى) بة واتاى شةريف ديَت و لة (ئاويَستا)شدا بة هامان واتاوة هاتووة[4].

2 -  (مةردؤخ) نووسيويةتى: شتيَكى ئاشكراية وشةى (ئارى) لة هةردوو زمانى (كوردى و فارسى كؤن)دا بة ماناى (ئاطر) هاتووة و بؤية ناوى (ئارييةكان) بة ماناى (ئاطرييةكان), يان ئاطرثةرستةكان ديَت[5].

نةتةوة و هؤزة طةورةكانى (ئارى) بة شيَوةيةكى طشتى ئةمانةن:

1 -  ئةنردان: بريتين لة هيندييةكان و دانيشتوانى ناوضةكانى (سةند و ثةنجاب= ثيَنج ئاو) و كةشميرييةكان.

2 -  لاتين: بريتين لة (فةرةنسى, ئيسثانى, ثورتوطالى, ئيتالى, رؤمانى)يةكان.

3 -  جةرمةن: بريتين لة (ئةلَمانى, ئينطليزى, ئةسكةندناظيي)يةكان.

4 -  ئؤسلاو: بريتين لة رووسةكانى (ثؤلَةندا و مةجةر) و صرب و ضيكييةكان.

5 -  سةلَت: بؤمييةكانى ئةوروثاى خؤرئاوا.

6 -  هايى: ئةمانة ئةرمةن و (ئارارات)يشيان ثيَدةلَيَن.

7 -  بلاض: لة دانيشتوانى بةلجيكا و بولطاريا ثيَكديَن.

8 -  ضةغزى: بة شيَكن لة رووسةكان و سةقالييةكان و مووزةرديشيان ثيَدةلَيَن.

9 -  ئاباديان: ئاباد يةكةم ثةيامبةرى ئاسياى ناوةرِاست بووة, لةم كؤمةلَة تةنها ضةركةسةكانى كافكاس ماونةتةوة.

10 -  ئاديان: رةضةلَةكيان دةضيَتةوة سةر (ئازاد ئابادان).

11 -  ئاجامى: بريتين لة ئارييةكانى بنةمالَةى (ياسان جام), عةرةبةكان وشةى (ئاجام)يان كردووة بة (عةجةم), ثيَشدادييةكان كة لة (كةيومةرس)ةوة دةستثيَدةكةن لة نةوةى (ياسان ئةجةم)ن.

12 -  مادايان: نةتةوةكانى (كورد, ئةلوا, طيَلان, دةيلةم) لةم بةرةيةن طوايا لة نةوةى (مادا كورِى يافت كورِى نووح)ن.

13 -  ثارس: ئةو ئارييانةن لة ولاَتى (ثارس)ى ئيَستا و دةرياى عوممان و رووبارى (ئةهواز)دا جيَطيربوون, ئةمانيش بة هةمان شيَوةى (مادايان) لة نةوةى (مادا كورِى يافت كورِى نووح)ن.

هةر وةك لة سةرضاوة ميَذووييةكاندا باسكراوة, ئارييةكان لة هةزارةى ضوارةمى بةر لة زاييندا لة باشوورى (رووسيا)وة بةسةر باكوورى كافكاس و دةرياى (رةش)دا هاتوونةتة خؤرئاواى ئاسيا, هةر كة هاتوون بوون بة دوو بةشةوة, بةشيَكيان روويانكردووةتة ئةوروثا و نةتةوةكانى ئةويَيان ليَدرووستبووة, بةشةكةى تريان هاتوونةتة خؤرئاواى نزيك و تا باشوورى هيندوستان رؤيشتوون, ئةم بةشةيان كة بةرةو ئاسيا بوونةتةوة لة (توركمانستانى) ئةمرِؤدا ماوةى هةزار سالَيَك ماونةتةوة, ثاشان روويانكردووةتة باشوورى ئيَران, ماوةيةكيش لة باشوورى ئيَراندا ماونةتةوة ئينجا بوون بة دووبةشةوة, بةشيَكيان بةرةو شاخى (هيمالايا) رؤيشتوون و لة (هيندوستان و ثةنجاث)ى ئيَستادا طيرساونةتةوة, بةشةكةى تريشيان بة ناو (ئيَران)دا[6] بلاَوةيان ليَكردووة, ئةم بةشةيان ثاش بلاَوبوونةوةيان زؤربوون و دةسةلاَتيان ثةرةيسةندووة و ئةوانةيان لة ناوضة دةشتايةكانى ئيَراندا نيشتةجيَبوون بة (ثارس) ناسراون و ئةوانةشيان بة رةوشتى كؤضةرايةتى روويانكردوةتة ضياكانى زاطرؤس ثةل ثةلبوونةتةوة و ثاشان نةتةوةكانى: (لؤلؤ, طؤتى, كاسى, ميتانى, سؤبارى, خالَدى= كالَدى, كاردؤش, ماد)يان ثيَكهيَناوة, لةهةنديَك سةرضاوةى تريشدا نووسراوة: هةرضةندة زانيارى  ورد سةبارةت بة رةطورِيشة و شويَنى دايكزادى ئارييةكان نيية, بةلاَم ضةند بةلَطةيةك هةن دةيسةلميَنن ثيَش بلاَوبوونةوةيان بة جيهاندا لة ليَوارةكانى خؤرهةلاَتى دةرياى (خةزةر) كة ئةمرِو ئاسياى ناوةرِاستى ثيَدةوتريَت ذياون, دوو هةزار سالَ ثيَش زايين لةويَوة بؤ شويَنة جياجياكانى جيهان كؤضيانكردووة, بةشيَكيان ضوونةتة (هيند) و بةشيَكى تريان لة دةشتةكانى ئيَراندا بلاَوبوونةتةوة كة طةورةترين لكيان (ماد و ثارس) بوون, بةشى سيَيةميشان بةرة و باكوورى ئةوروثا كؤضيانكردووة[7].

 

لة خوارةوة لة سةر هةريةك لةم نةتةوة ئارييانة كةميَك باسدةكةين:

1 -  لؤلؤ: لؤلؤكان لة هةريَمةكانى شارةزوور, سليَمانى ئيَستا و زةهاودا نيشتةجيَبوون, (محةممةد عةلى سولَتانى) بة ثيشبةستن بة كتيَبى (دودمان ئاريايى) ناوى ضةند شويَنيَكى هيَناوة طوايا كةوتوونةتة خؤرهةلاَتى هةريَمةكةيانةوة, ئةو شويَنانةى بة (هاشمار, هار هار= خارخار, نارمان=هةورامانى ئيَستا) ناوبردووة[8], لة بةلَطةكانى سةردةمى (ئاشوور ناسر ثالَى دووةم)دا دةركةوتووة ولاَتى زاموا كة مةملةكةتى (لؤلؤكان) بووة شارستانييةت و ئاوةدانييةكى ضاكبووة و خةلَكةكةشى دةستى ديار و بالاَيان لة هونةر و ثيشةسازيدا هةبووة, (ثرؤفيسؤر سثايزةر)يش ثيَيواية لؤلؤكان باثيرة طةورةكانى (لورِ)ى ئيَستان و ثيَشينةيان بؤ هةزارةى سيَيةمى بةر لة زايين دةطةرِتةوة, سةبارةت بة دةستنيشانكردنى مةلَبةندى ذيان و نيشتةجيَبوونى لؤلؤكان جياوازى لة سةرضاوة ميَذووييةكاندا هةن, هاوكات سةبارةت بة مةلَبةندى حوكمرِانيان جياوازى هةن, هةنديَك ثيَيانواية ئةو مةلَبةندة (طردى ياسين تةثة) و هةنديَكيش ثيَيانواية (طردى بةكراوا) بووة, بةلاَم زؤربةى بؤضوونةكان لة سةر ئةوة يةكدةنطن ئةو مةلَبةندة (طردى خورمالَ) بووة.

2 -  طؤتى: سةبارةت بةم نةتةوةية (مامؤستا رةشيد ياسمى) نووسيويةتى: طؤتييةكان لة باكوورى خؤرهةلاَتى شارةزوور واتا (هةورامانى ئيَستا)دا ذياون, لة سةرةتاوة لة طةلَ (لؤلؤكان كةتوونةتة ململاَنىَ و ناكؤكيييةوة و ثاشان هةتاكو شارةزوور هاتوون, بةلاَم (شارى كاشارى) ثادشاى ئةكةد و كورِةزاى (نارام سين) ريَى زيادةرِةوى بةرامبةريان داخستووة[9].

(ثرؤفيسؤر سثايزةر)يش نووسيةيةتى: لة و نزيكيية زؤرةى كة لة نيَوان ناوى طؤتييةكان و سؤمةرييةكاندا هةية, برِوا واية لة سةردةمة كؤنةكان و لة ناو ويلايةتةكانى (سؤمةر)دا نةتةوةى (طؤتى) ذيابن, ثاشان وردة وردة دةسةلاَتيان ثةيداكردووة و ئةو شويَنانةيان خستووةتة ذيَر دةسةلاَتى خؤيانةوة, ئينجا بةرةو ولاَتى (ئةكةد) كشاون[10],  سالَى (2649ث. ز) هةموو ولاَتى (سؤمةر و ئةكةد)يان خستووةتة ذيَر دةستييانةوة, ثاشان (لؤلؤ)كانيش تيَكةلاَويانبوون و دةسةلاَتةكةيان ماوةى (125) سالَ و (45) رؤذى خاياندووة, بةلاَم ثاش سةركةوتنى (ثادشاى ئوور) بةسةرياندا بؤ ضياكانى زاطرؤس طةرِاونةتةوة., لة ناوةرِاستى سةدةى هةذدةمى ثيَش زايين بؤ هيَشبردنة سةر (بابل) هاوكارى (كاسييةكان)يان كردووة.

3 -  كاسى: ئةم نةتةوةية سةرةتا لة ناوضةى (قرماسين= كرماشانى ئيَستا)دا نيشتةجيَبوون و ئةكةدييةكان ثيَيانوتوون (كاشؤ), لة ناوةرِاستى سةدةى هةذدةمى (ث. ز) ولاَتى (بابل)يان طرتووة حكومةتى (كاردؤنياش)يان دامةزراندووة, كاسييةكان نزيكةى (600) سالَ حوكمرِانييانكردووة, ثاش ئةوةى دةسةلاَتةكةيان رووى لة لاوازى ناوة و تيَكضووة, بؤ ناوضةى لؤرستان طةرِاونةتةوة, لة طةرمةى لةشكركيَشييةكةى ئةسكةندةرى مةكدؤنى بؤ سةرولاَتى ئيَران كاسييةكان جةنطى سةختييان لة طةلَدا كردووة.     

4 -  خالَدى = كالَدى: لة بةلَطةكانى جةنط و لةشكركيَشييةكانى (سةرطؤنى دووةم)ى ثادشاى ئاشووردا هاتووة: سنوورى ولاَتى خالدييةكان لة سةردةميَكدا لة باكوورةوة ثالَيداوة بة (ئةلكسةندةر ثول و كافكاس)ةوة, لة باشووريشةوة هةتاكو (رةواندوز و سةرضاوةكانى زيَى طةورة)دريَذبوةتةوة, لة خؤرئاواوة بة (رووبارى فورِات) و لة خؤرهةلاَتيشةوة بة (طؤمى ورمىَ) طةيشتووة, بة هؤى زيادبوونى دةسةلاَتى مادةكان و نيشتةجيَبوونى (ئةرمةن) لة خؤرهةلاَتى ولاَتةكةيانةوة (خالَدى)يةكان تياضوون و نةماون.

5-سؤبارى: بؤ يةكةمجار ناوى (سؤبارى) بة سةر ثارضة بةرديَكةوة كة ميَذووةكةى بؤ سةدةى سييةمى ثيَش زايين دةطةرِيَتةوة بينراوة, سؤبارييةكان ماوةيةكى دور و دريَذ دذ بة ئاشوورييةكان جةنطاون, لة دوادواى دسةلاَتى ئاشوورييةكاندا ناوياننةماوة و نةتةوةيةكى تر بة ناوى (نايرى)يةوة شويَنيانى طرتووةتةوة.

6 -  ميديا = مادةكان: هةر يةك لة (هؤظى رؤبنسؤن و هنرى ثرستيد) ثيَيانواية مادةكان بة شيَكن لة نةتةوةكانى (هيند و ئةوروثى), لة سالَةكانى (2500ث.ز) لة خؤرهةلاَتى دةرياى (قةزوين) ذياون, زؤربةيان بة كشتيارى و ئاذةلَدارييةوة خةريكبوون, لة سةدةى نؤيةمى (ث. ز) بةرة و ضياكانى خؤرئاواى ئيَران كؤضيانكردووةو لةويَدا دةسةلاَتيان ثةيداكردووة و بةرة بةرة ناوضةكانى دةور وبةريان خستووةتة ذيَر دةسةلاَتى خؤيانةوة, لة سةدةى حةوتةمى (ث. ز) هةموو تيرةكانى ماد لة ذيَر دةسةلاَتى يةكيَك لة سةردارةكانيان بةناوى (كةيقوباد= دياكؤ= ديوكس) كة سةرؤكى تيرةى (بووز) بووة يةكيانطرتووة و حكومةتيَكى بةهيَزيان ثيَكهيَناوة, ضةندين جةنطى طةورةيان دذ بة ئاشوورييةكان كردووة و دواجار لة ريَى بةستنى هاوثةيمانييةك لة نيَوان (هواخشترة= خشتريت= هشتريت) كة سيَيةمين ثادشاى مادةكان بووة و لة طةلَ ثادشاى بابل توانيويانة بةسةر ئاشوورييةكاندا سةربكةون و ثايتةختةكةيان لةطةلَ زةويدا تةختبكةن, هةنديَك لة خؤرهةلاَتناسةكان وتوويانة(ميدييةكان) هةر كوردن و زمانى كوردى و ميدى هةر يةكيَكة, (راولَنسن) نووسيويةتى: ميديةكان سةرضاوةى نةتةوةى كوردن.

 

7-  نايرى: سةبارةت بة نايرييةكان, (ميَجةرسؤن) لة كتيَبةكةيدا نووسيويةتى: (تةطةلات ثلاسةرى ئاشوورى) و نةوةكانى وتوويانة (نايرى) ئةو نةتةوةية بوون لة دةوروبةرى سةرضاوةكانى هةردوو رووبارى _ديجلة و فورِات)دا ذياون, هةريَمةكةيان هةمان ئةمو هةريَمةية (ئيَطزنةفؤن) سالَى (401 ث. ز) كؤردوئينةكانى تيَدا بينيوة, هةر لة دريَذةى نووسينةكةيدا هاتووة نايرييةكان ثاشان ناويان طؤرِاوة بؤ (كورد).

8-  كاردخؤى: سةبارةت بةم نةتةوةية دوو بؤضوون هةن, يةكةميان ثيَيواية وشةى (كاردخؤى) هةر وشةى (طؤتى) كؤنة و ثاشان طؤرانى بةسةردا هاتووة و بووة بة (كاردخؤى), بؤضوونى دووةميش ثيَيواية ئةم كاردخؤيانة لة ناوةراستى سةدةى حةوتةمى بةر لة زاييندا هاتوونةتة كوردستان و وردة وردة دةسةلاَتى خؤيان بةسةر خيَلَةكانى دةوروبةرياندا سةثاندووة, ثاشان لة طةلَياندا بوونةتة يةك.  

ثاش خستنةرِووى ئةم ضةند ديَرِةى سةرةوة سةبارةت بة نةتةوة ئارييةكان, ديَمة سةر ئةوةى ئايا ئةم نةتةوانة تا ض رادةيةك بنج و بناوانى كورد ثيَكديَنن, لةم بوارةدا:

1-  (باسيل نيكيتين) نووسيويةتى: ئةطةرضى بؤ باسكردن لة رةطورِيشةى طةليَك ثيَويستة بطةرِيَينةوة بؤ ضةند ثيَوةريَك وةك: (ناوةكةى, رةطةزى, زمانى) لة هةمان كاتيشدا نابيَت باوةرى رةها بةم ثيَوةرانة بهيَنين, ضونكة زؤرجار تيَكةلَوثيَكةلَييان تيَدا درووستدةبيَت, هةر لة دريَذةى نووسينةكةيدا هاتووة (كةردؤخييةكان) كة (ئيَطزنةفؤن 400 ث. ز) باسى ليَوة كردوون, باوةرِ واية باثيرة هةرة ديَرينةكانى كورد بن, بةلاَم زانايةكى طةورةى وةك (ليهمان) ئةم بؤضوونةى ثةسةندنةكردووة و نووسيويةتى: كةردؤخييةكان باثيرة هةرة كؤنةكانى (جؤرجييةكان)ن كة ئيَستا لة _(كافكاس)دا دةذين[11], هةر لةم بوارةدا (محةممةد ئةمين زةكى بةط) نووسيويةتى: (ئيَطزنةفؤن) لة باسى طةرِانةوةى لةشكرة دةهةزار كةسييةكةيدا باسى لة نةتةوةى (كاردؤك) كردووة و وتوويةتى ولاَتةكةيان هةتاكو (بوهتان) دريَذدةبيَتةوة[12]..

2-  (خاتوو هيَنى هارؤلَد هانسن) نووسيويةتى: كورد نةتةوةيةكى (هيندؤ ئةوروثايى)ن و زمانةكةيان كة ضةند شيَوةزايَكة خزمى زمانى فارسيية, هةروةها نووسيويةتى: كوردةكان بة دريَذايى ذيتنيان لةو شاخانةدا ذياون كة ئيَستاش ليَيان دةذين, هةر لة دريَذةى نووسينةكةيدا هاتووة (زةينةفؤن) لة سالَى (400 ث. ز) و (سترابؤ 64ث. ز-20 ز) باسى ئةو طةلةيان كردووة دةتوانين بة ثاثيرة طةورةى كوردةكانى ئةمرِؤيان دابنيَين[13].

3-  سيَر سيدنى سميثلة ليَكؤلَينةوةيةكدا بة ناو ونيشانى (ميَذوووى كؤنى كوردستان) كة بؤ (محةممةد ئةمين زةكى بةط)ى ناردووة و دةقةكةى لة كتيَبى خولاَصةيةكى تاريخى كورد و كوردستاندا بلاَوكراوةتةوة, نووسيويةتى: ميَذووى ئةو زانيارييانةى دةرهةق بة كوردستان دةستكةوتوون زؤر تيَكةلَ و ثيَكةلَن, بؤ درووستكردنى بير و بؤضوونيَكى يةكالاَكةرةوة بةسنين, ئةم ناوضةية ثيَشتر نةتةوةيةكى تيَدا نيشتةجيَبووة بة ناوى (شؤبارى= سؤبارى), ئةم نةتةوة بة زمانيَك دواون نة (سامى) بووة و نة (هيندؤ ئةوروثى) بةلَكو لة زمانة كافكاسييةكان بووة[14].

4-  لة ذيَر ناو و نيشانى كوردستان لة سةدةكانى (13-19ز) لة سةرضاوة ئيتالييةكاندا, ذنة نووسةرى بةناوبانطى ئيتالى (ميريلا طاليتى=mirella galleti) نووسيويةتى: لةو كاتانةدا (زةينةفؤن) بة خؤى و دةهةزار سةربازةكةيةوة شكاوة و بة ناو خاكى كوردستاندا ثاشةكشيَيكردووة, ثاشان ئةو بةسةرهاتةى لة كتيَبةكةيدا بة ناوى (ئاناباسيس) بلاَوكراوةتةوة, ناوى كوردى بة (carduchi= كةردؤخى) هيَناوة, لةو كتيَبةدا باسى لةوةكردووة كوردةكان زؤر بةسةختى ثةلامارى لةشكرةكةيان داوة و بة هةموو شيَوازيَكى جةنطى  بةرةنطاريبوونةتةوة و بة تةواوى هةراسانيانكردووة, ضةكى دةستيان (تير و كةوان) بووة و تيرةكانيان ئةوةندة بةهيَز و دريَذبوون قةلَغانى سةربازةكانى ئةويان سميوة, لة دريَذةى نووسينةكةيدا هاتووة ثاش حةوت رؤذ جةنطى بةردةوام و نائاراميةكى زؤر ى ئينجا توانيويانة دةربازببن و هةناسةيةكى ئارام هةلَبكيَشن, هةر لة هةمان سةرضاوةدا هاتووة (سترابؤن) لةو نةخشة جوطرافيةى بلاَويكردووةتةوة, ناوى كوردى بة (kyrtioi) هيَناوة[15].

5-  زاناى طةورة (مار) وتوويةتى: كوردةكان طةليَكى رةسةنن, هةر لة ديَر زةمانةوة لة كيَوةكانى (ئاسياى بضووك) نيشتةجيَبوون, زمانةكةيان لة زمانيَكى نزيك لة زمانى جؤرجييةكانةوة طؤرِاوة بؤ زمانيَكى هيندؤ ئةوروثى نزيك لة زمانى ئيَرانى, هةر لةم بوارةدا (طارزؤنى) طةورة موذدةطارى مةسيحى نووسيويةتى: ثةيوةندييةكى زؤر ثتةو لة نيَوان زمانى كوردى و زمانى فارسى نويَدا هةية[16].

6-  (فلاديميَر مينؤرسكى) سالَى (1938ز) لة طؤنطرةى نيَودةولَةتى خؤرهةلاَتناسان كة لة شارى (برؤكسيَل) بةستراوة وتوويةتى: كوردةكان بة رِةضةلَةك دةضنةوة سةر (بختانييةكان), مينؤرسكى لة بؤضوونةكانيدا سةبارةت بة كورد بة زمانى كوردى و شيَوازى ذيانى كؤمكةلَى كوردةوارى ثشتئةستووربووة[17], ئةو واى بؤضووة زمانى كوردى بة هةموو شيَوةزمانةكانييةوة  زمانيَكى ئيَرانيية, بةلاَم كاريطةرى زمانى ميدى لة سةرة, هةر ليَرةدا ثيَويستة ئةوة بخريَتةرِوو كة (هيرؤدؤت) سةبارةت بة (بختانييةكان) وتوويةتى: بختانييةكان لة طةلَ (ئةرمةن) ولاَتى سيانزةهةم بوون لة ئيمثراتؤريةتى (ئةخمينى=ach menidea).

7-  (موشير ئةلدةولة حةسةنى ثير نيا) نووسيويةتى: لة دةوروبةرى سالَةكانى (2400 ث. ز)دا ئارييةكانى هيند و ئيَرانى خاوةن يةكيَتى زمان بوون[18].

8-  (ئيبن خةلدوون) نووسيويةتى: كورد و فارس و هةموو هؤزةكانى ترى ماد لة بنةرِةتدا بران[19].

7-  (دكتؤر وةليد حةمدى) سةبارةت بة رةضةلَةكى كورد نووسيويةتى: كورد نةتةوةيةكى ئاريية, ثيش دوو هةزار سالَ زياتر لة ثيَش زايينةوة هاتوونوتة كوردستان, شويَنةوارة طلَيَنةكانى سؤمةرييةكان كة ميَذوويان بؤ هةمان سةردةم دةطةرِيَنةوة ئاماذةيان بؤ ئةم نةتةوةية كردووة[20].

 بةلاَم (بلةج شيَركؤ) لة كتيَبةكةيدا بةناو نيشانى (القضية الكردية ماضى الكرد و حاضرم) كة لة سالَى (1986ز) لة بةيرووت بلاَوكراوةتةوة وتوويةتى: (سترابؤن) لة كتيَبةكةيدا كوردى بة (gutu =طؤتؤ) ناوبردووة,

زؤربةى ميَذوونووسةكانى نةتةوة سةردةستةكان, ض عةرةب, ض فارس ض تورك, لة نووسينةكانياندا زؤر بيَويذادانةو دوور لة راستى لة رةضةلَةك و ثيَشينةى ميَذوويى كورد دواون, بةلاَكم كةميَكيشيان بة شيَوةيةكى زانستييانة و دوور لة دةمارطيرى نةتةوةيى و طيانى خؤ بةزلزانين هاتوونةتة مةيدان و نووسين و ليَكؤلَينةوةكانيان نرخ و بةهاى خؤيان هةن, ئةوانةى كة بةدةمارطيرييةوة رازى ثرِوثوض و بيَبنةمايان داوةتة ثالَ كورد, هةولَيانداوة بنج و بناوانى كورد بة مةبةستى تايبةتى خؤيان ليَكبدةنةوة و هةميشة نةفةسى داطيركارانةيان بة نووسينةكانيانةوة ديارة, كةسيَكى وةك (عةلى كورِى حوسيَنى مةسعوودى) لة كتيَبةكةيدا (مروج الذهب), نةك هةر ئةوةى هةولَيداوة رةضةلَةكى كورد بشيَويَنيَت و ئةفسانة بداتة ثالَى, بةلَكو لة نووسينةكانيدا لةم بارةوة سىَ جار خؤى بةدرؤخستووةتةوة, لة شويَنيَكدا نووسيويةتى: كوردةكان لة نةوةى ئةو ديَوانةن لة طةلَ كةنيزةكةكانىحةزرةتى (سولةيمان) لةثةنادا دةستيان تيَكةلَكردووة و كردارى سيَكسيان كردووة, جاريَك واى دةرخستووة كة لة ثاشماوةى ئةو كةسانةن دةكرانة قوربانى بؤ مارةكانى سةرشانى زوحاك, لة كتيَبى (التنبية والاشراف)يشدا نووسيويةتى لة نةوةى صةعصةعةى كورِى نزارى كورِى مةعدن و لةويَوة دةضنةوة سةر غةسانييةكان, هةروةها باسى لةوةكردووة طوايا لة نةوةى (ئةسفةنديار و مةنوضةهرن).

ئةطةربيَت و كةميَك بةم دةربرِينانةى (مةسعوودى)دا شؤرِببينةوة, دةبينين ليَوان ليَون لة درؤ و دةلةسة و ئةفسانةى هةلَبةستراو, سةبارةت بةوةى كة وتوويةتى كوردةكان لة نةوةى بةضكة ديَوةكانن, شتيَكى ئاشكراية ديَو خؤى ئةفسانةية و تا ئيَستا زانست نةيسةلماندووة شتيَك بة ناوى (ديَو) هةبيَت, هةر بةوةش رازينةبووة بمانكات بة بةضكةى ديَو, بةلَكو لة هةمانكاتدا بة زؤليش لة قةلَةميداوين.

ئةوةشى كة وتوويةتى لة ثاشماوةى قوربانييةكانى مارةكانى سةرشانى (زوحاك)ن, دةبيَت ئةوة بخةينةرِوو كةسيَكى ذير نيية لةم جيهانةدا باوةرِى بةوة هةبيَت مار لة سةر شانى مرؤظ سةوزببن و تةنها بة مؤخى ئادةميزاد بذين, سةبارةت بة (زوحاك) و داستانى مارةكانى سةرشانيشى قسة و باسى زؤر هةن و ليَرةدا بوارى باسكردنيان نيية, بةلاَم ئةوةندة دةلَيَم (زوحاك= ئاستياك= ئةذدةهاك) يةكيَكبووة لة زنجيرةى ثادشاكانى (دةولَةتى ماد) و ثيَدةضيَت هةر بؤ ئةوةى ريشةى ثيَشينةكانمان بشيَويَنن ئةو هةموو داستانة ئةفسانانةى بؤ هةلَبةسترابيَت, ئةطةر واشنةبيَت و وةك تا ئيَستا باسكراوة كةسيَكى ستةمكار و زؤرداريش بووبيَت, ئةوة يةكيَكبووة لة دةرهاويَشة سياسييةكانى ضةندين ثادشا و دةولَةت لة ناو حوكمرِانيية كؤنةكاندا, ميَذوو ناوى دةيان ثادشاى ستةمكار بيَبةزةيى باسدةكات لة سةردةمة جياجياكاندا, طريمان (زوحاك)يش يةكيَك بووبيَت لةوانة, بةلاَم رازى مارةكان هةر درؤ و ئةفسانةية, هةر ليَرةشةوة باس لةوة دةكةم ضةندين باسوخواس هةن سةبارةت بةوةى (دةولَةتى ساسانى) كة فارسةكان زؤر شانازى بة شارستانيةتةكةيةوة دةكةن, بيناطوزارةكةى (ئةردةشيرى بابكان) كورد بووبيَت, لةم بوارةدا (تةبةرى) باسى لةوة كردووة (ئةردةوانى ثادشاى ئةشكانى) نامةيةكى بؤ (ئةردةشيرى بابكان) ناردووة تيايدا نووسيويةتى: ئةى دانيشتووى ناو رةشمالَى كورد, تؤ لة رةوشتى خؤت لاتداوة و ديارة بة دةستى خؤت بؤ مردن دةطةرِيَى, دةمةوىَ بزانم ئةو ولاَتةت ضؤن خستووةتة ذيَر دةستى خؤتةوة و كىَ ريَطةى ثيَداويت[21].

لة بؤضوونى تريشيدا جاريَك كوردى بردووةتةوة سةر عةرةب و نووسيويةتى: لة نةوةى (صةعصةعةى كورِى نزارى كورِى مةعد)ن و دةضنةوة سةر غةسانييةكان, ئةمةش بؤ خؤى درؤيةكى هةلَبةستراوة, ضونكة غةسانييةكان بة رةضةلَةك سامى و كورديش بة رةضةلَةك (ئارى)ية, كة باسى ئةوةشي كردووة طوايا كورد بة رةضةلَةك دةضنةوة سةر (ئةسفةنديار و مةنووضةر)ى فارس, زؤربةى سةرضاوة ميَذووييةكان ثيَضةوانةى ئةم بؤضوونةيان سةلماندووة و دلَنياييانداوة ئةطةرضى كورد و فارس دوونةتةوةى ئاريين, بةلاَم رةضةلَةكى كورد ناضيَتةوة سةر فارس, بةلكو دةضيَتةوة سةر ئةو طةلة زاطرؤسييانةى كة لةم بابةتةدا نامانهيَنان.

هةر لة بوارى ئةم بؤضوونة هةلاَنة سةبارةت بة رةضةلَةكى كورد, (ئيبن حوقةل) نووسيويةتى: كوردةكان لة نةوةى (كوردى كورِى ماردى كورِى عةمرؤ)ن, هةروةها (تةبةرى) و (فةيرؤز ئابادى)ش  نووسيويانة:كوردةكان دةضنةوة سةر (كوردى كورى عةمرؤى كورى مؤزيقيا) و لةويَوة دةضنةوة سةر (يةعروبى كورِى قةحتان[22]) و لةويَشةوة دةضنةوة سةر (سام كورِى نوح).

هةروةها (فيردةوسي)ش سةبارةت هةمان بابةت لة شعريَكيدا ئةوةى دةرخستووة لة نةوةى قوربانيية بةجيَماوةكانى سةر شانى (زوحاك)ن.

 

 

 

 

 

 

 

ريَورةضةى يارسان لة تيَكستء سةرضاوة جيا جياكاندا

 

بةر لةوةى بضمة ناوةرؤكى ئةم بابةتةوة ثيَويستة بلَيَم: ريَورِةضةى يارسان بة جياوازى ناوضةمان و سةرضاوة ميَذووييةكان ضةند ناويَكى تري هةن وةك ( كاكةيى, ئةهلى هةق, عةلى ئيلاهى), ئةم ناوانةش هةر يةكة و رةطى خؤيان لة ميَذووى ريَورِةضةكةدا هةية,من لةم كتيَبةدا و لة شويَنى خؤيدا تيشكدةخةمة سةر ئةو رةطانة, بةلاَم لة باسةكاندا بة شيَوةيةكى طشتى و لة برى هةموو ناوةكان زياتر ناوى (يارسان) دةهيَنم, ضونكة برِوامواية ئةم ناوة ثرِبة ثيَستى هةلَسوكةوتى دينى شويَنكةوتوانى ريَورِةضةكةوية و خؤشيان بة شيَوةيةكى طشتى وايان ثيَباشة بة (يارى و يارسان) ناوبهيَنريَن.

ئةو سةرضاوانة زؤرن سةبارةت بة (يارسان) نووسيويانة, بةش بة حالَى خؤم ثاش هةولَيَكى بةردةوام كة سةرةتاى بؤ ناوةرِاستى حةفتاكانى سةدةى رابوردوو دةطةرِيَتةوة و تا ئيَستاش تيَيدا بةردةوامم, توانيومة ذمارةيةكى باش لةو سةرضاوانة كؤبكةمةوة, هاوكات دلَنيام لةوةى دةيان سةرضاوةى تريش هةن تا ئيَستا دةستم ثيَيان نةطةيشتووة, بةلاَم ئةوانةى كؤمكردوونةتةوة كةمنين و لة ئةنجامى تاوتويَكردنيانةوة توانيومة بة زؤربةى (بنةما, تايبةتمةندى, سرووت, كةسيَتى, سروود و ثةخشانةكان)ى يارسان ئاشناببم و زانيارى زؤريشم سةبارةت بة (رةطورِيشة, سةرهةلَدان, بلاَوبوونةوة, طةشةكردن, ريَكخستةوة)ى ئةم ريَورِةضةية وةرطرتووةو, لة خوارةوة ناوى ذمارةيةك لةو سةرضاوانة كة بؤ ليَكؤلَينةوة و تيَطةيشتن لة (يارسان) بةسوودن دةهيَنم.

يةكةم -  سةرةنجام = سةرئةنجام -  ئةم كتيَبة كتيَبى ثيرؤزى يارسانةكانة, خؤيان بة (كةلاَم -  كةلاَمى خةزانة)ش ناويدةهيَنن و بريتيية لة شةش بةش, ياخود دةتوانين بلَيَن شةش كتيَب بةم ناوانة:

1-  بارطة بارطة: دانةرانى ئةم بةشةى كتيَبى ثيرؤزى سةرةنجام سةرِاى (سان سةهاكى بةرزنجى, ثير بنيامين, سةى مير ئةحمةد, سةى مستةفا, سةى ئوبولوةفا, سةى شةهابةددين, سةى حةبيب شا, حاجى باوةيسى, هةروةها هةريةك لةطةورة رابةران و عاريفان و ثةيرِةوكارانى سةدةى هةشتةمى كؤضى (ريَورِةضةى يارسان)ن, كة زؤربةيان خةلَكى ناوضة جياجياكانى كوردستان و ذمارةيةكيشيان لة دةرةوةى كوردستانةوة هاتوونة هةورامان, بوون بة شويَنكةوتووى ريَورِةضةكة هةتا بة ثلةى (ثير) طةيشتوون و ضوونةتة ناو بازنةى (72) ثيرةوة, لةوانة: ثير مكايةلَى دةودانى, ثير نالى مؤرديَنى, ثير شةمسى عةلةمدار, ثير روكةنةددين, ثير سمايةلى سيستانى, ثير قابيلى سةمةرقةندى, ثيرتايةرى ئةسفةهانى, ثير كةمالَى مامؤلاَنى, ثير راستطؤى قةرةداخى, ثير تةقى شاهؤيى, ثير حةيدةرى لؤرِستانى, ثير نةرِة بالاَمؤيى, ثير ئةحمةدى لؤرِستانى, ثير تاجةديينى فارس, ثير حوسيَنى كاشانى, ثير مةحموودى بةغدايى, ثير ئةولعةزيزى بةسرايى, ثير ئيبراهيمى جاف, ثير سلَيَمانى ئةردةلاَنى, ثير خالق ئةردةبيلى, ثير مةنسوورى شؤشتةرى, ثير عيساى شقاقى, ثير حةيدةر كةلَ مةيدانى, ثير ماليكى طؤران, ثير ناسرى بةختيارى, ثير عيساى ثساكانى, ثير خةليلى موصلَى, ثير جةعفةرى كوردستانى, ثير هةمزةى بيرى شايى, ثير حوسيَنى ئةسةمولَى, ثير ئةلياسى مؤرياسى, ثير فةيرؤزى هيندى, ثير ئةيازى مةغريبى, ثير نطا دارتانى, ثير قةمةرسةراو قوماشى, ثير تاماسثى كرمانى, ثير تةيموورى هةورامانى, ثير رةحمةتى بةمبةيى, ثير قوبادى ديَوانة, ثير كازمى كةنطاوةرى, ثير دانيالَى دالَةهؤيى, ثير سةفةرى قةلاَجةيى, ثير مووساى ميانةيى, ثير سوورة هيندؤلَةيى, ثير سادقى مازيندةرانى, ثير نةعمةتى تةوةردار, ثير دلاوةرى دةرةشيشى, ثير حةياتى ماضينى, ثير قانوونى شامى, ثير حاتةمى هةمةدانى, ثير محةمةدى شارةزوورى, ثير نارى هةورامى, ثير ئيسماعيلى طولاَنى, ثير نازدارى شيرازى, ثير نةريمانى شاهؤيى, ثير تةيارى خؤراسانى, ثير عينوانى كةعبةيى, ثير ئةحمةدى طةنجةيى, ثير ئةحمةد بةرسايى, ثير نادر قةرةثاثاقى, ثير ماملى مايدةشتى, ثيرشاليارى هةورامى, ثير مةحموودى لؤرِستانى, ثير نةجمةدينى فارسى, ثير نةقى تووكانى, ثير هاشمى رةذةوى, ثير ميَردى هؤردينى, ثير بابا غةيبى هاوارى, ثير فةتالى صةحنةيى, ثير عةزيزى هوانة, ثير رؤستةمى سو[23].

2-  دةورةى هةفتةوانة= حةوتةوانة: ئةم بةشةى سةرةنجام بريتيية لة سروودى دة هةجايى=دة برِطةيى, لة لايةن ذمارةيةك لة رابةران و ثيرانى يارسانةوة لةوانة: (سان سةهاكى بةرزنجى, ثير بنيامين, خةليفة عةزيزى سليَمانى, خةليفةمحةممةد, خةليفة شاشا, خةليفة شةهابةددين, خةليفة باثير, خةليفة ئةمير, خةليفة جةبار, داودى كؤسوار, ثير مووساى دةفتةردار, خاتوو رةمزبار, شا ئيبراهيمى ئيَوةت= مةلةك طةيار, يار زةردةبام= باوا يادطار, سةى مير ئةحمةد, سةى باوةيسى, سةى حةبيب شا, سةى مستةفا, سةى ئةبولوةفا)وة لة سةدةكانى حةوتةم و هةشتةمى كؤضيدا هؤنراونةتةوة[24].

3-  طلَيَم وة كؤلَ -  يةكيَكة لة مةتنة مةعريفييةكانى سةدةى هةشتةمى كؤضى لة لايةن هةريةك لة (سان سةهاكى بةرزنجى, ثير بنيامين, داودى كؤسوار, سةى مبر ئةحمةد, سةى مستةفا, سةى محةممةدى شارةزوورى, سةى ئةبولوةفا, سةى شةهابةددين, سةى حةبيب شا, حاجى باوةيسى)يةوة هؤنراوةتةوة[25].

4-  دةورةى ضلتةن: سروودةكانى ئةم بةشةش  لة لايةن رابةران و طةورة عاريفانى يارسانى سةدةى هةشتةمى كؤضييةوة هؤنراونةتةوة لةوانة: (سان سةهاكى بةرزنجى, ثير بنيامين, داودى كؤسوار, ثير مووساى دةفتةردار, رةمزبار, مستةفا دةودانى, يار زةردةبان= باوا يادطار, رؤجيار= شائيبراهيمى ئيَوةت), هةروةها ذمارةيةكى تر لة عاريفانى يارسان كة خةلَكى هةورامان بوون و زياتر نازناوةكانيان نووسراون وةك: (قانوون, صةياد, لامى, ثيَشةنط, ئةورِةنط, خةزاوى, شمشالَ, سةيقال, عةزازيل, ئيدراك, خونضى, مةستى, غازى, وةردى , نيشان, جةرطا, سةقا, بيا, مةرزى, تةوار, سةراف, سروور, رةزتاب, قةنديل, شةميل, تؤفيق, حةرير)[26].

5-  دةورةى عابدينى جاف = عابدينى باشضاوةش - ئةم بةشة بريتيية لة (31) بةند و بيَجطة لة بابةتى دينى ضةندين باسوخواسى سةبارةت بة كشتيارى و شيَوازى بةرهةمهيَنانى ئةو سةردةمة, سةبارةت بة ثيكهاتةى كؤمةلاَيةتى تيرةكان و ناوةكانيان لةوانة: (لورِ, لةك, لؤلؤ, جاف, طؤران) بة شيعر قسةوباسكراون, هةروةها باسى طياى ثيرؤزى (هوم[27]=hauma) كة لة ناو كوردةواريدا (سووم)ى ثيَدةوتريَت كراوة, هةروةها ناوى شارى (هؤرمزطان[28])ى تيَدا هاتووة[29].

6-  وردة سةرةنجام = كورتةى سةرةنجام:لةم بةشةدا باسى هةنديَك بنةما و باو وبرةوى دينى لةوانة: (سةرسثاردن, جةم و جةمخانة, رؤذوو, قوربانيكردن, بةهاوسةربوون, ناونانى مندالَ, باو و برةوىخؤشتن, مردووشتن, نزاى مردوو شتن…هتد) بة شيَوةى شيعر و سروودى دينى كراون[30].

ليَرةدا ثيَويستة بلَيَن: هةموو بةشةكانى سةرةنجام بة شيَوةزمانى (هةورامى=طؤران) نووسراون, تةنها (دةورةى عابدينى جاف) نةبيَت كة بة شيَوازى قسةكردنى جافةكانى دةشت و بنارى ناوضةى شارة زوور هؤنراوةتةوة, ئةم شيَوة قسةكردنةش زؤرجار لة سةرضاوةكاندا بة (هةورامى جافى) ناويهاتووة, خويَندنةوةى سةرةنجام ئةركى رابةرة دينييةكانى يارسانة و بةو كةسةش دةوتريَت (كةلاَمخويَن).

        دووةم -  ئةو كتيَبانةى بة دةورة ناودةهيَنريَن, وةك:

1-  دةورةى بالوولى مايى= بالوولى ماهى, ئةم كتيَبة شيعرةكانى بالوولى مايى و ذمارةيةك لة يارةكانى تيَدا نووسراونةتةوة.

2-  دةورةى باواسةرهةنطى دةودانى, شيعرةكانى (باوا سةرهةنطى دةودانى) و ذمارةيةك لة يارةكانى تيَدا نوسراونةتةوة.

3-  دةورةى شاخؤشيَن= موبارةك شاى لؤرِستانى, شيعرةكانى (شاخؤشيبَنى لؤرِستانى) و ذمارةيةك لة يارانى تيَدا نووسراونةتةوة.

4-  دةورةى باوا ناووسىجاف, شيعرةكانى (باواناووسى جاف) و ذمارةيةك لة يارانى تيَدا نووسراونةتةوة.

5-  دةورةى باوا جةليل

6-  دةورةى داميار

7-  دةورةى شاوةيقولى قرمزى

8-  دةورةى ثير عالى

سيَيةم-  ئةو كتيَبانةى بة ناوى كةلاَمى نووسةرةكانيانةوة ناودةبريَن وةك:

1 -  كةلاَمى سةى خامؤش

2 -  كةلاَمى ثةرديوةرى[31]   

3 -  كةلاَمى شا تةيموورى بانيارانى

4 -  كةلاَمى زولفةقار= زولفةقارى طؤران[32]

5 -  كةلاَمى جةناب

6 -  كةلاَمى قاصيد

7 -  كةلاَمى موجرم[33]

8 -  كةلاَمى خان ئةلَماس

9 -  كةلاَمى ئيَلبةطى جاف

10 -  كةلاَمى حةيدةرى

11 -  كةلاَمى نةورؤز= دةرويَش نةورؤزى سؤرانى

11 -  كةلاَمى دةرويَش ئاجاق

ئةم كةلاَمانة هةموويان بة شيَوةزمانى (هةورامى, طؤران) نووسراون و شيوازى نووسينى زؤربةشيان شيَوةى ئاخاوتنى كؤنى خةلَكى هةورامانة, تةنها (كةلاَمى دةرويَش ئاجاق) نةبيَت كة بة زمانى توركى نووسراوة.

 

ضوارةم -  ئةو كتيَبانةى لاى يارسانةكان بة (دةفتةر) ناودةبريبَن وةك:

1 -  دةفتةرى شندروىَ

2 -  دةفتةرى ساوا

3 -  دةفتةرى ديوانة طةورةى ثةرديوةرى

4 -  دةفتةرى رمووزى يارسان[34]

5 -  دةفتةرى طةواهى غولاَمان

 

ثيَنجةم -  ئةو كتيَبانةى لة لايةن ذمارةيةك لة نووسةران و رؤشنبيرانى يارسانةوة نووسراون وةك:

1-  سروودى دينى يارسان -  خاوةنى ئةم كتيَبة (ماشةلاَ سوورى) خؤى وةك نووسةر و وةرطيَرِى كتيَبةكة ناودةبات, ناوبراو سروود و ثةخشانة دينييةكانى (يارسان)ى كؤكردووةتةوة و بة ثيتى لاتينى و هةروةها ئةلف و بيَى عةرةبي لة دوو تويَى كتيَبةكةيدا نووسراونةتةوة, ليَرةدا ثيَويستة بلَيَين: ئةم سروود و ثةخشانانة لة دووتويَى كتيَبى (دةفتةرى رمووزى يارستان)يشدا كة ثيَشتر لة ناو دةفتةرةكانى يارساندا ناومانهيَنا, لة لايةن (سةى قاسمى ئةفزةلى شائيبراهيمى)يةوة كؤكراونةتةوة, ناوبراو لة بنةمالَةى سةيدة يارسانةكانى (كرند)ة, لة ناو ئةم دوو تيَكستةدا كةميَك جياوازى بةديدةكريَن, بةلاَم كار لة ناوةرؤكى سروود و ثةخشانةكان ناكةن و ماناكانيان ناطؤرِن.

2-  شاهنامةى حةقيقةت -  ئةم كتيَبة بريتيية لة (11117) يانزة هةزار و سةدو حةظدة ديَرِة شيعر بة زمانى فارسى, نووسةرةكةى (حاجى نيعمةتولاَى جةيحوون ئاوايى)ية, ناوبراو يةكيَكبووة لة ناودارانى طةورةى (يارسان) و بةريَبةريَكى دينى لةقةلَةمدةدريَت, ئةو سروودةى يارسانةكان لة كاتى (تةلَقين)ى مردووةكانياندا دةيخويَننةوة هينى ئةم زاتةية و نازناوى شيعريشى (موجرم)ة, بة واتا خاوةنى (كةلاَمى موجرم)ة[35].  

3-  كتيَبةكانى (اثار الحق, برهان الحق, معرفة الروح), نووسةرى ئةم كتيَبانة (حاجى نوور عةلى ئيلاهى كورِى حاجى نيعمةتولاَى جةيحوون ئاوايى)ية,ناوبراو بة هةمان شيَوةى باوكى ريَبةريَكى ديارى يارسان بووة و ضةندين ثارضة شيعرى دينى سةبارةت بة (ريَورِةضةى يارسان) بة شيَوةزمانى (هةورامى =طؤران) هؤنيونةتةوة.

شةشةم -  ئةو كتيَبانةى لة لايةن ذمارةيةك لة (نووسةر, ميَذوو نووس)ى كوردةوة نووسراون, وةك:

1- (اوران يارسان, بزرطان يارسان, مشاهير اهل حق), نووسةرى ئةم كتيَبانة (د. صديقى بؤرةكةيى)ية, لةم كتيَبانةدا زانيارى سةبارةت بة ميَذووى ذيان و بةرهةمى شيعرى ذمارةيةكى زؤر لة ريَبةران و كةسيَتيية ديارةكانى يارسان نووسيوة, ثيَويستة ئةوةش بلَيَين لة هةردوو بةرطى كتيَبة بةنرخةكةشيدا بةناوى (ميَذووى ويَذةى كوردى)ى  زؤربةى ئةو زانياريانةى بةزمانى كوردى بلاَوكردووةتةوة, زانيارييةكانى ئةم كتيَبةش سةرضاوةيةكى طرنطن بؤ ئاطابوون لة ريَورِةضةى يارسان.

(د.صديقى بؤرةكةيى) كتيَبى ثيرؤزى (سةرةنجام)ى لةضاثداوة و لة ذيَر ناوى (نامةسرانجام -  كلام خزانة)-تحقيق وتفسير –صديق صفى زادة-بورةكئى) -بلاَويكردووةتةوة و ضةندين تيَكستى تري يارسانى كؤكردوونةتةوة, ئةمةش واى ليَكردووة شارةزايى باشى لةم ريَورِةضةيةدا هةبيَت[36], من زؤرم هةولَدا (سةرةنجام)ةكةى مامؤستا بؤرةكةييم دةستبكةويَت و زؤريش بةلَيَنم دراية بؤمى بهيَنن بؤ ئةوةى بتوانم لة طةلَ ئةو نوسخة دةستنووسةى (سةرةنجام) كة لامة بةراورديانبكةم, هةر يؤ ئةم مةبةستةش بؤ ماوةيةكى زؤر كاركردنى خؤم لةم كتيَبةدا راطرت, تا دواجار لة ريَى براى بةرِيَزم كاك (حةميل هةورامى)يةوة بة دةستم طةيشت.  

2- كاكةيى: كتيَبيَكة تايبةت بة ريَورِةضةى يارسان و بةرِيَز (مامؤستا محةممةد ئةمين هةورامانى) دايناوة, تيَيدا طةليَك باسوخواسى جؤرا وجؤر تايبةت بة شويَنكةوتوانى ئةم ريَورِةضةية بلاَوكراونةتةوة, هاوكات ذمارةيةك لة سروود و ثةخشانةكانيان كة لة هةردوو كتيَبى (دةفتةرى رمووزى يارستان و سروودى دينى يارسان)دا وةريطرتوون نووسراونةتةوة, مامؤستاى ناوبراو هةر وةك خؤى نووسيويةتى نةيتوانيوة كتيَبى ثيرؤزى سةرةنجام دةستبخات, ئةوةش تا رادةيةكى زؤر كاريطةرى لة سةر نووسينةكةى درووستكردووة و نةضووةتة سةرةتاكانى سةرهةلَدانييةوةو هةر بؤنموونة هيض باسيَكى لة (بالوولى مايى و هاوةلَةكانى, باوا سةرهةنطى دةودانى و هاوةلَةكانى) كة ريَبةرى دوو قؤناغى طرنطى ريَورِةضةى يارسان بوون نةكردووة, لة طةلَ ئةوانةشدا باسمانكردن سةرضاوةيةكى بة سوودة و ماندووبوونيَكى زؤرى مامؤستاى ثيَوةديارة.

3- خولاَصةيةكى تاريخى كورد و كوردستان-بةرطى يةكةم -  نووسةرى ئةم كتيَبة مامؤستا (محةممةد ئةمين زةكى بةط), لة لاثةرِةكانى (201-202 ) و لة ذيَر ناو ونيشانى (عةقيدةى عةلى اللهى)دا, ئاورِيَكى سةرثيَيى لةم ريَورِةضةية داوةتةوة, بة بؤضوونى خؤى كة كاريطةرييةكى توندى دينى ثيوةديارة[37], (عةلى ئيلاهي)يةكانى بة جاهيل و بيَئةقلَ و ريَورةضةكةشيانى بة ضةوت ناوبردووة, من ثيَمواية ئةطةر ئةم ميَذوونووسة طةورةية كة بة نووسينةكانى طةورةترين خزمةتى بة طةلى كورد كردووة, لةو كاتانةدا كتيَب و تيَكستة ثيرؤزةكانى يارسانى بةردةستبكةوتاية ثيَدةضىَ زياتر لة تايبةتمةندىو وردةكاريية دينييةكانى تيَبطةيشتاية, دلَنيام ئةوكات هةرطيز ئةم بؤضوونةى نةدةبوو.

4- بندنجين = مندلى فى تاريخ قديما وحديثا -  لة ذيَر ئةم ناو و نيشانةدا (مامؤستا مةلا جةميل بةندى رؤذبةيانى) سةبارةت بة كاكةييةكان بةطشتى و كاكةييةكانى طةرِةكى (قةلَةم حاج)ةوة, لة طؤظارى كؤرِى زانيارى عيَراق -  دةستةى كورد -  لاثةرِة – (305-439) وتاريَكى دوور و دريَذى بلاَوكردووةتةوة, لةم وتارةدا طةليَك بابةتى خستوونةتةرِوو لةوانة:

ا- دابوشبوونى ضينايةتى كاكةييةكان لة رووى بيروباوةرِى دينييةوة.

ب- بنةما و ئةركة دينييةكنيان.

ج- فريشتةكانى سان سةهاك.

د-ثيَشينةى ميَذوويى زاراوةى كاكةيى و ضةند بابةتيَكى تر. 

ئةم وتارة بؤ تيَطةيشتن لة ريَورِةضةى يارسان و زؤريَك لة تايبةتمةندييةكانى زؤر بةسوود و جيَطيرة.

5-  كورد و باكوورى كوردستان لة سةرةتاى ميَذووةوة هةتا شةرِى دووةمى جيهان -  نووسةرى ئةم كتيَبة مامؤستا (محةممةد رةسوولَ هاوار), لة لاثةرِةكانى (91-94) و لة ذيَر ناو ونيشانى (شيعة و علوى و ئةهلى هةق)دا كورتة باسيَكى سةبارةت بة يارسانةكان بلاَوكردووةتةوة,  لة باسةكةيدا بة (ئةهلى هةق) ناويبردوون, ناوبراو لةم نووسينةيدا سوودى لة (فلاديميَر مينؤرسكى) وةرطرتووة.

6- ثةيامى هةورامان- بةرطى يةكةم -  ئةم كتيَبة لة لايةن (هادى بةهمةنى)يةوة نووسراوة, لة لاثةرِةكانى (414-434)دا باسوخواسيَكى سةبارةت بة (يارسان -  كاكةيى -  هاوارى -  ئةهلى هةق -  عةلى ئيلاهى) كردووة, لةم باسوخواسةدا سةبارةت بة ثلة دينييةكانى يارسان, سةرسثاردن, ثيَشةوا سةرةكييةكانى يارسان, سةجةرةى بنةمالَةى سولَتانى ساق= سان سةهاكى بةرزنجى), بازنةكانى (حةوتةن, حةوتةوانة) و خانةدانةكانى ترى يارسان, كتيَبة ثيرؤزةكانى يارسان بة كورتى قسةيان لةسةر كراوة.

7- هةورامان -  بةرطى يةكةم و بةرطى دووةم -  نووسةرى ئةم كتيَبة (ئةيوب رؤستةم), لة لاثةرِةكانى (100-125)ى بةرطى يةكةمدا باسيَكى سةبارةت بة يارسانةكان بة ناو و نيشانى (ريَورِةضةى يارسان لة هةوراماندا) بلاَوكردووةتةوة, هةروةها لة بةرطى دووةميشدا لة لاثةرِةكانى (80-101)دا, باسيَكى سةبارةت بة ثةيوةندى خةلَكى هةورامان بة طشتى و هةلَطرانى ريَورِةضةى يارسان بة تايبةتى بة هةردوو دينى (ميترائيزم و زةردةشتى)يةوة بلاَوكردووةتةوة.

7- طؤظارى هةورامان -  لة لاثةرِةكانى (85-91)ى ذمارة (1) و لة ذيَر ناو و نيشانى (ثير نالى شاعريَكى طومناوى كورد) وتاريَكى لة نووسينى (ناميق هةورامى) بلاَوكردووةتةوة, نووسةرى ئةم بابةتة سوودى لة ضةند سةرضاوةيةك وةرطرتووة و لة ناو ئةو سةرضاوانةدا ناوى (سةرةنجام)يشى هيَناوة[38].  

حةوتةم- ئةو سةرضاوانةى لة لايةن (نووسةر, ميَذوونووس, جوطرافياناس, خؤرهةلاَتناس, طةرِيدة و طةشتيار, ئةفسةرى سياسى) فارس و عةرةب و تورك و بيانييةكانةوة نووسراون لةوانة:

1- فلاديميَر مينؤرسكى -  سةبارةت بة ريَورِةضةى يارسان طةليَك بةرهةمى نووسيون وةك:

ا- وتارةكانى لة ذيَر ناو و نيشانى (ئةهلى هةق, سولَتان ئيسحاق, بابا تاهير)دا.

ب- كتيَبةكةى بة ناوى (كورد) كة تيَيدا باسيَكى سةبارةت بة (دينى عةلى ئيلاهى)يةكان بلاَوكردووةتةوة و وتويةتى: (عةلى ئيلاهى) دينيَكى كورديية[39], ثيَويستة ليَرةدا قسة لةوة بكةين, هةم (مينؤرسكى) خؤى وتوويةتى و هةم لة ضةندين سةرضاوةدا باس لةوة كراوة طوايا (فلاديميَر مينؤرسكى) توانيويةتى كتيَبى (سةرةنجام) دةستى خؤى بخات و بة زمانى رووسى بلاَويكردووةتةوة, طوايا هةر ئةوةش وايكردووة لة زؤربةى وردةكاريية دينييةكانى شويَنكةوتوانى ريَورِةضةى يارسان ئاطاداربيَت, لةم بوارةدا نووسيويةتى: عةلى ئيلاهييةكان شيعر و ئةدةبياتيان هةية و ئةم شيعر و ئةدةبياتةشيان بة شيَوةزارى (طؤران) نووسراوةتةوة, بةختى طةورةم لةوةدا بوو دةستنووسة ثيرؤزةكانيانم دةستكةوتن و توانيم كتيَبى (سةرةنجام) لة ضاثبدةم, (فلاديميَر مينؤرسكى) سالَى (1914ز) سةردانى قيبلةى ثيرؤزى يارسانةكان واتة (ثةرديوةر)ى كردووة, هةروةها سةريداوة لة مةزارى (باوايادطار) و وةك خؤى نووسيويةتى لة (باوا يادطار)دا توانيويةتى ئاطادارى هةموو نهيَنيية مةزهةبييةكانى (عةلى ئيلاهى)يةكان ببيَت و بؤ ئةو مةبةستةش كاربةدةستة عةلى ئيلاهييةكان زؤر يارمةتييانداوة.

وةك لة نووسينةكانيدا دةردةكةويَت ثياوة دينييةكانى (عةلى ئيلاهى) زؤر باوةرِيان بة (فلاديميَر مينؤرسكى) بووة و بة تةواوى هاوكاريانكردووة, هةر لةوةوة موميَكى سةر مةزارى باوا يادطار و يةكيَك لةو ثةرداخة ثيرؤزانةى بؤ خواردنةوةى ئاوى (كانى غةسلاَن= ئاوى كةوسةرى شويَنكةوتوانى ريَورِةضةى يارسان) بةكارديَن بة ديارى ثيَيانبةخشيوة.

ئةوةى سةبارةت بة بلاَوكردنةوةى (سةرةنجام) لة لايةن (مينؤرسكى)يةوة وتراوة, دةربرِينيَكى هةلَةية و فرِى بةسةر راستييةوة نيية, ئةوةى ناوبراو دةستيكةوتووة و بلاَويكردووةتةوة كتيَبى ثيرؤزى (سةرةنجام) نيية, بةلَكو هةنديَك لة سروودةكانى عاريف و شاعيرةكانى سةدةى سيانزةمى كؤضى يارسانة.

2-  سيسلَ جؤن ئيَدمؤندز -  لة كتيَبى (كورد-تورك-عةرةب) كة لة لايةن (جةرجيس فةتحولاَ)وة كراوة بةعةرةبى, لة لاثةرِةكانى (168-184) و لة ذيَر ناو و نيشانى (الكاكائيون)دا, بابةتيَكى سةبارةت بة ريَورِةضةى يارسان بلاَوكردووةتةو, لةم بابةتةدا ئاماذةيكردووة بؤ ئةو سةرضاوانةى سوودى ليَوةرطرتوون و نووسيويةتى: سةرضاوةكانم بريتين لة:

ا- ناميلكةيةكى بضووك كة رؤشنبيريَكى كاكةيى بة زمانى توركى بؤى نووسيوم.

ب- هةنديَك هؤنراوة بة زمانى طؤرانى.

ج- ئةو تيَبينييانةى كاتى طفتوطؤكردن و سةرطوزةشتة طيَرِانةوة لة ضةند كةسيكى (كاكةيى)م وةرطرتوون.

(ئيَدمؤندز) باسى سةرةتاى سةرهةلَدانى (يارسان)ى كة ئةو هةر بة (كاكةيى) ناويهيَناون كردووة و ئةو سةرةتايةى بؤ سةردةمى ذيانى (سان سةهاكى بةرزنجى) طيَرِاوةتةوة, هاوكات ئاماذةيداوة بةوةى طوايا ئةم ريَكخستة سةرةتاكةى بؤ لؤرِستان و (شاخؤشيَنى لؤرِستانى) دةطةرِيَتةوة, باسى بازنةكانى (هةفتةن= حةوتةن, هةفتةوانة= حةوتةوانة, حةوت خةليفة)ى كردووة و هةنديَك تيَكةلَ و ثيَكةلَيش لة باسةكانيدا هةن, هةروةها ضةند رازيَكيشى لةو رازانةى يارسانةكان بة (ثةرجووى دينى)يان دةزانن خستووةتةرِوو لةوانة, رازى خوازبيَنى (دايراك خاتوون) بؤ (شيَخ عيساى بةرزنجى) و رازى شةرِى سان سةهاك و يارانى لة طةلَ لةشكرى (ضيضك), هةر لة دريَذةى نووسينةكةيدا باسى لةوةكردووة كة (كاكةيةكان) بة شيَوةيةكى طشتى دةبن بة دوو ضينةوة بة ناوى (طؤران) و (شمشيَر ئاوةردة).

(ئيَدمؤندز) سةردانى (شنروىَ, هاوار) و شويَنة ثيرؤزةكانى ترى كاكةيى لة ناوضةى (هةورامانى ئةمديو)دا كردووة.

3-  باسيل نيكيتين-لة كتيَبى (الاكراد) و لة لاثةرِةكانى (213, 214)دا سةبارةت بة يارسان بةناوى (ئةهلى هةق) كورتة باسيَكى كردووة, لةو باسةدا هاتووة مةسةى ئةهلى هةق تةنها بة خوازانينى خةليفةى ضوارةمى موسلَمانان نيية, بةلَكو ثةيوةستة بة حةوت قؤناغةوة كة تياياندا زاتى (خودا) دةضيَتة ناو تةنى مرؤظةوة و لةهةموو قؤناغةكانيشدا ضوار فريشتةى لة طةلَدان, هاوكات باسى لةوة كردووة دابةزينى (كةلَام)ى خوا لة سةردةمى ذيانى (عةلى كورِى ئةبى تايب)دا نةبووة و بةلَكو لة سةردةمى (شاخؤشيَن)دا روويداوة.

4- هنرى راولَنسن - لة طةشتنامةكةيدا بة ناو و نيشانى (طذر از زهاب بة خوزستان) كة (سكندر امان اللهى) بؤ زمانى فارسى وةريطيَرِاوة, طةليَك زانيارى بة سوودى سةبارةت بة (يارسان) بلاَوكردووةتةوة, ناوبراو فةرماندةى ليوا بووة لة يةكةكانى سةر بة لةشكرى (بؤمبى) و زؤربةى سةربازةكانى (يارسان) بوون, تيَكةلاَوييةكى زؤرى لة طةلَ يارسانةكاندا كردووة و هةر لةو تيَكةلاَوييةوة توانيويةتى ئةو زانيارييانة بةدةستبهيَنيَت, (راولَنسن) طةشتةكةى خوزستانى لة سالَى (1836)دا كردووة و هةمان سالَ طةشتيَكى تريشى بؤ ناوضةكانى (شةميَران, هؤريَن و شيَخان) كردووة, طةشتنامةكةى بؤ يةكةمجار سالَى (1839ز) لة - طؤظارى كؤمةلَةى مةلةكى ئاسيايى - بةرطى نؤيةم-دا بلاَوكردووةتةوة.

ئةم طةشتنامةية بة كؤنترين سةرضاوةى ئةوروثايى دةذميَردريَت كة بة تيَرو تةسةلى باسى (يارسان)ةكانى تيَداكرابيَت, ئةطةرضى هةنديَك نووسةر لةوانة (ئيَدمؤندز) ثيَيانواية ئةو دةرفةتةى بؤ (راولَنسن) هةلَكةوتووة, نةيتوانيوة وةك ثيَويست بؤ باشترضوونة ناو بابةتة دينييةكانى يارسانةوة سوودى ليَوةربطريَت[40].    

5- خاتوو ليَدى شيل -  هاوسةرى سةفيرى حكومةتى بةريتانيا لة ئيَران لة سةردةمى (شا ناسروددينى قاجار)دا, ضةند سالَيَك لة ئيَراندا بووة, لة طةشتنامةكةيدا نووسيويةتى: يةكيَك لة دياردة ديارةكانى ئازادى لة ئيَراندا بوونى طروويةكى دينى طةورةية بة ناوى (عةلى ئيلاهى), ئةم طرووة ثيَيانواية (عةلى) خوداية[41]

5- ئيرةجى بةهرامى- كتيَبيَكى بة ناوى (اسطورة اهل حق) بة زمانى فارسى نووسيوة, نووسةرى ئةم كتيَبة بة دريَذى باسى ثةيوةندى (يارسان)ى بة دينة كؤنةكانى ئيَرانى بة تايبةت (ميترائيزم)ةوة كردووة, هاوكات زانيارى باشى سةبارةت بة دينى (ميترائيزم) و قؤناغةكانى سةرهةلَدان و طةشةكردنييةوة خستووةتةرِوو.

6- ديظيَد ماكداولَ لة كتيَبى (ميَذووى هاوضةرخى كورد)دا نووسيويةتى: ئةهلى هةق بيَجطة لة ريَز و تةقدير بؤ (ئيمامى عةلى) لة طةليَك شتدا لة بير و باوةرِى (عةلةوى) دةضيَت, ثيَطة و بنضينةى هةردوو مةزهةب كؤمةلَة بيريَكى زةردةشتين, ئةطةرضى ئةهلى هةق بة زؤربةيان لة دةوروبةرى (زةهاو و قةسرى شيرين)دا دةذين , كؤمةلَيَكى بضووكتريشيان لةمديو و ئةمديوى زنجيرة ضياكانى (زاطرؤس) تا (ورمىَ) هةن, هةروةها لة دةوروبةرى سليَمان و كةركووك و موصلَ, عةلةوييةكان و ئةهلى هةق ريَزيَكى زؤر بؤ دامةزريَنةرى دةولَةتى صةفةوى دادةنيَن كة بة هؤى بيروباوةرِى ثيَضةوانةى بة بير و باوةرِى طشتى طةيشتة حوكم, هةردوو طرووثةكةش ئاويَتةى بير و باوةرِةكةيان لة سةر بنضينةى ئاينى ئيَرانى دامةزراون[42].

7- خاتوو هيَنى هارؤلَد هانسن لة (كتيَبى ذيانى ئافرةتى كورد)دا نووسيويةتى: ئةهلى هةق خواثةرستن و لة خؤرئاواى ئيَران ثيَياندةوتريَت (عةلى ئيلاهى), لة كوردستانى عيَراقيشدا ثيَياندةوتريَت (كاكةيى) و بة تايبةتى لة ناوضةى (كةركووك)دا هةن[43].

8-محةممةد حةسةن خانى ئيعتماد سةلَتةنة -  يةكيَكبووة لة رؤشنبيرانى دةورةى ناصرى لة (ئيَران)دا, بؤ ئاطاداركردنى (ناصرةدين شاى قاجار), لة ذيَر ناو و نيشانى (تحقيق در مذهب وطريقة على اللهى كة بة نصيرى و غالى و اهل حق نيز معروف مى باشند) ليَكؤليَنةوةيةكى نووسيوة, ئةم ليَكؤلَينةوةية لاثةرِةكانى (109-128)ى كتيَبى (اسطورة اهل حق)ى طرتووةتةوة, نووسةرةكةى بة ليَكؤلَينةوةيةكى ضرِوثرِ و ثسثؤرِانةى لة قةلَةمداوة و لة لايةن خؤيةوة زؤر بايةخى ثيَداوة و ليَى رازيبووة, كةضى لة راستيدا شتى زؤر سةير و سةمةرةى سةبارةت بة (عةلى ئيلاهى) تيَداية كة لة هيض سةرضاوةيةكى تردا بةرضاوناكةون, لةوانة طوايا شويَنكةوتوانى ئةم (ريَورِةضة)ية ثيَيانواية (خودا)ى طةورة لة شيَوةى (باز و شاهين)دا خؤى نواندووة و باسى لةوةكردووة شويَنكةوتوانى (ئةهلة هةق) لةو ضيا نشين و دةشتةكييانةن كة لة دونيا بيَخةبةرن و هةموويان نةخويَنةوارن..هتد. 

 

 

 

 

 

 

بؤضى ريَورِةضةى يارسان تا ئيَستاش تةمومذاويية؟

 

ريَورِةضةى يارسان ريَورِةضةيةكى دينى كورديية ثةيرِةوكارانى لة كوردستاندا زؤرن, كةضى تائيَستاش لة ناو زؤربةى خةلَكدا بة طشتى و تةنانةت لةلايةن ذمارةيةك لة نووسةران و رؤشنبيرانى كورديشةوة تيَنةطةيشتن و بةدحالَيبوون لة سةرى هةية, من وةك نووسةريَك مةبةستم ئةوة نيية داكؤكى نارِةوا لة يارسانةكان بكةم و هاوكات ثيَموانيية ئةوانيش ثيَويستيان بةداكؤكييةكى لةم ضةشنة هةبيَت, بةلاَم ئةوةندةى مةبةستمة ئيَمةى كورد بتوانين زياتر لةو تايبةتمةندييانةمان بطةين كة بةشيَكى طرنطن لة كولتوورمان و بة دةستى مةبةست و بؤ سوودى دوذمنانمان شيَويَندراون هةتاكو ئيَمة ليَيان نامؤ بين.

ئةطةر بمانةوىَ بة شيَوةيةكى واقيعبينانة ئةو هؤكارانةى بوونةتة مايةى ئةوةى ريَورِةضةى يارسان تةمومذيَكى زؤرى لةسةر بنيَشيَت و طةليَك جوانيشى بشيَويَنريَن, ياخود ببن بة ذيَر تةثوتؤزى زةمانة و دارووثةردووى كةلاوة رووخاوةكانمانةوة دةستنيشانبكةين, ئةوة بة دلَنياييةوة دةتوانين هؤكارةكان بةم شيَوةى خوارةوة لة ضةند خالَيَكدا ريزبةنديبكةين:

1- يارسانةكان بةشيَوةيةكى طشتى لة رووى دينييةوة زؤر طؤشةطيرن, هةر لةوة كة دةلَيَن يةكيَك لة بنةما سةرةكييةكانى دينةكةيان نهيَنى ثاراستنة, دركاندنى بضووكترين نهيَنى دينيش بة تاوانيَكى طةورة دةزانن, ئةوةى بةكاريَكى لةم ضةشنة هةلَسيَت بة كةسيَكى (لادةر لةدين, بيَزراو و قيَزةون)ى لة قةلَةمدةدةن, ديارة ئةمةش نةوةك تةنها وةك بنةمايةكى دينى لايان ثاريَزراوة, بةلَكو بووة بة بةشيك لة كةسيَتييان و وةك خوويةكى طةورةش ثيَوةى ثابةندن, لة ضةند هةولَيَكى زؤر كةم نةبيَت كة لة لايةن ذمارةيةك لة نووسةران و رؤشنبيرانيانةوة بؤ تيشكخستنةسةر ريَورِةضةكةيان دراون[44], ئيتر شتيَكى تر بةديناكريَت.

يارسانةكان بةطشتى تةنانةت بةرامبةر ئةو هةموو ناو و ناتؤرة نارِةوا و دوور لةرِاستييانةى دراونةتة ثالَيان و ئةو ثرِوثاطةندة دوذمنكارانانةى بة مةبةستى شمشيَرخستنة سةر طةردةمليان لة سةردةمة جياجياكاندا بةرامبةريان كراون, تا رادةيةكى ترسناك بيَدةنطبوون, ئةم هةموو بيَدةنطييةش ئةطةر لة رؤذطارى خؤيدا هةر برِوبيانوويةكى بؤ داتاشرابيَت, ئةوة بة دلَنياييةوة لةم رؤذانةدا هيض برِوبيانوويةكى نيية و ثيَويستة ضيتر ئةم طؤمى بيَدةنطيية بة جةسارةتةوة بشلَةقيَنريَت و راستييةكان ئاشكرابكريَن.

2-دابرِانيَكى جوطرافى طةورة لة نيَوان يارسانةكاندا هةية, شويَنكةوتوانى ئةم ريَورِةضةية لة ضةندين ناوضة و هةريَمى جياجيا و دوور لة يةكتر لةوانة: (هةريَمى ئيَليَزابث ثؤلَ, ناوضةى قارس, ضةند ناوضةيةكى كافكاس[45], هةر يةك لة ولاَتانى (توركيا, سووريا, لوبنان) هةروةها لة (عيَراق و ئيَران)يشدا دةذين, ئةوانةيان لة عيَراقدان لة ناوضةكانى (طةرِةكى قةلَةم حاجى, طوندى دووشيَخ) لة مةندةلى, لة طوندةكانى ناوضةى تاوغ كة بة هةذدة طوند دياريكراون لةوانة:(ئةلبوسةراج, عةلى سةراى, بنشاخ, دايسى بضووك, تؤبزاوا, محةممةد خاضك, زةنقةر, زؤغلاَوة….هتد), هةروةها ناوةندى ناحيةى داقووق و ناوشارى كةركووك لة سنوورى ثاريَزطاى كةركووك, لة سنوورى قةزاى خانةقى و طوندة شةبةك نشينةكانى ثاريَزطاى موصلَ[46], هةروةها لة لة طوندةكانى (هاوار, هاوارةكؤن, دةرةتوىَ) و كؤمةلَطةى عةنةب و ناوشارى هةلَةبجةى شةهيد, ضةندين خيَزانيشيان لة قةزاكانى (شارةزوور, كةلار) و لة ناوضةكانى (بةدرة و زرِباتية) و لة شارة طةورةكانى وةك (سليَمانى, بةغداد, موصلَ) دةذين.

لة (ئيَران)يشدا لة ناوضةكانى (قةسرى شيرين, سةرثيَلَ, صةحنة, كرماشان, مايدةشت, هةليلان, ثشتكؤ, هةمةدان, قةزوين, ئازةربايجان, كرند, لةناو ئيَلةكانى لةكستان لة لؤرِستان و دةماوةند[47]) دةذين, ضةندين تيرة و تايفةيان هةن هةر بؤ نموونة نةوةك سةرذميَر ناوى ئةمانةيان دةهيَنين:

1- قةلَخانى ئةسثةرى

2- قـةلَخـانى بـارامى

3- تفـةنطضـى دانيالى

4- طــاوارة = القـاصى

ئةمانة هةموويان ثيَياندةوتريَت (طؤران قةلعة زنجيرى) و بة ثيَى هةنديَك سةرضاوةى ميَذوويى ذمارةى خيَزانةكانيان لة نيَوةى يةكةمى سةدةى بيستةمدا زياتر لة (6500) خيَزان بوون, هةروةها طؤران (كرندى) كة بة ثيَى هةمان سةرضاوة و لة هةمان ئةو سالاَنةدا ذمارةى خيَزانةكانيان (8500) خيَزان بوون[48].

ئةم ثةرتةوازةيى نيشتةجيَبوونة و ئةم دابرِانة جوطرافيية بووة بة هؤى ئةوةى لة سةردةمة جياجياكاندا بكةونة ذيَر كاريطةرى بيروباوةرِة دينييةكانى دةوروبةريانةوة و طةليَك شتيان لة خؤيان تيَكداوة, لةم بوارةدا مامؤستا محةممةد ئةمين هةورامانى نووسيويةتى: لةسةردةمى عةباسييةكاندا سةر بة (بابة خورِةمةدين) بوون و يارمةتى(حسيَن سةباح)يان داوة, ثاشانيش بوون بة يارمةتيدةرى طةورةى صةفةوييةكان و بة روالَةتى (عةلى ئيلاهى) خؤيان دةرخستووة[49]. هةر لة بوارى ئةو كاريطةريية دينييانةى لة سةريان درووستبوون دةبينين كاكةييةكانى (هاوار, هاوارةكؤن, دةرةتوىَ لة سنوورى قةزاى هةلَةبجة بةزؤرى لاى مةلاى ئيسلام ذن مارةدةبرِن و لة ثرسةكانيشياندا فاتيحة دادةخةن, ئةطةرضى لة هةموو تيَكستةكانى خؤياندا شتيَكى لةم ضةشنة بةرضاوناكةوىَ.

3- كتيَبة ثيرؤزةكانى يارسان و بةرهةمةكانى شاعير و عاريفةكانيان جياوازى لة نيَوانياندا هةن, لة هةنديَك باسةخواسدا يةكدةنطى درووستناكةن, بؤ نموونة كتيَبى سةرةنجام بة هةر شةش بةشةكةيةوة (بارطة بارطة, دةورةى حةوتةوانة, دةورةى ضلتةن, طلَيَم وةكؤلَ,  دةورةى عابدينى جاف, وردةسةرةنجام), دةفتةرةكانيان وةك: (دةفتةرى ثةرديوةرى, دةفتةرى ساوا, دةفتةرى ديوانة طؤرة, دةفتةرى طةواهى غولاَمان, دةفتةرى رمووزى يارستان[50]), كةلاَمةكانيان وةك: (كةلاَمى سةى خامؤش, كةلاَمى ئيَلبةطى جاف, كةلاَمى خان ئةلَماس, كةلاَمى شاتةيموورى بانيارانى, كةلاَمى قاصيد, كةلاَمى موجرم, كةلاَمى دةرويَش نةورؤزى سؤرانى, كةلاَمى دةرويَش ئاجاق), دةورةكانيان وةك: ( دةورةى بالوولى مايى, دةورةى باوا سةرهةنطى دةودانى, دةورةى شاخؤشيَنى لورِستانى= موبارةك شا, دةورةى سان سةهاكى بةرنجى= سولَتان ئيسحاق, دةورةى باوا ناووسى جاف, دةورةى داميار, دةورةى ثير عالى, دةورةى شاوةيسقولى قرمزى), ئةو كتيَبانةش كة لة لايان ذمارةيةك لة رؤشنبيرانيانةوة دانراون وةك: بةرهةمةكانى (حاجى نيعمةتولاَى جةيحوون ئاوايى, ماشةلاَ سوورى, حاجى نوور عةلى ئيلاهى), بة طشتى جياوازى لة نيَوانياندا هةن, لة هةنديَك شويَندا جياوازييةكان بضووكن و ناوةرؤكى باسةكان ناطؤرِن, بةلاَم لة هةنديَك شويَنى تردا جياوازييةكان بةرادةيةكى زؤر طةورةن, هةر بؤ نموونة لة بابةتيَكى طرنطى وةك بةسةرهاتى ذيانى (سان سةهاكى بةرزنجى= سولَتان ئيسحاق)دا كة هةنديَك بة داهيَنة رو هةنديَكيش بة ريَكخةرةوةى ريَورِةضةكةى دةزانن[51] جياوازى بةرضاو هةن, بةهةمان شيَوة ئةم جياوازييانة لة ميَذووى ذيانى (باوا ناووسى جاف) و هةنديَكى تريش لة ريَبةرةكانيان بةديدةكريَن, ليَرةدا جياوازى سةرضاوةكان سةبارةت بة ميَذووى ذيانى (سان سةهاكى بةرزنجى) دةخةينةرِوو:

1- لة كتيَبى ثيرؤزى (سةرةنجام)دا نووسراوة: سالَى (528ك) لة دايكبووة و سالَى (628ك) كؤضى دواييكردووة, بةم ثيَية دةبيَت (100) سالَ تةمةنى طوزةراندبيَت[52].

2- لة كورتةى سةرةنجامدا كة هةر بةشيَكة لة (سةرةنجام) نووسراوة: سالَى (650ك) لة دايكبووة و سالَى لة دنيادةرضوونى ديارينةكراوة, ديارة ئةم دوو ميَذووة بؤ لة دايكبوونى (122) سالَ بةينيانة.

3- لة ياداشتةكانى (كاكارةدائى)دا نووسراوة: (سان سةهاك) سالَى (445ك) لة دايكبووة و سالَى (588) كؤضى دواييكردووة, بةم ثيَيةش دةبيَت (143) سالَ تةمةنى طوزةراندبيَت.

4 -  لة كتيَبى (شاهنامة حقيقت)دا نووسراوة: سالَى (612ك) لة دايكبووة و سالَى (912ك) كؤضى دواييكردووة , طوايا (300) سالَ ذياوة, ئةم ميَذووة نةك هةر لةوانةى ثيَشووتر زؤر جياوازة, بةلَكو لة طةلَ برِوا و ذيريشدا نايةتةوة, ديارة نووسةر هةولَيداوة ميَذووى ذيانى (سان سةهاك) وةك (ثةرجوويةك= موعجيزة)يةكى دينى بخاتةرِووو هةر بؤية تةمةنيَكى ئةفسانةيى بؤ دياريكردووة[53], ضونكة لة هيض سةرضاوةيةك و بابةتيَكى تردا نةبينراوة و نةبيستراوة كةسيَك لةو سةردةمةدا ئةوةندة تةمةنى طوزةرانبيَت.

ديارة لةم ديَرِانةى باسمانكردن كاريطةرى ئةو خالاَنةمان خستةرِوو كة بوونةتة هؤى بةدحالَيبوون و تيَنةطةيشتنى تةواو لة ريَورِةضةى يارسان و تةمومذ ليَنيشتنى, هةر ليَرةشدا ثيَويستة باس لةوة بكةين (يارسانةكان هةر ضؤن خؤيان زانيارى دينى نادركيَنن, زؤربةشيان بةوة نيطةرانن كةسيَكى تر دوور لة باوةرِى دينى خؤيان هةولَى تيشكخستنسةرى بابةتة دينييةكانيان بدات و تا رادةيةكيش ليَى زويردةبن.

من بؤ خؤم هةر لة باوك و بنةمالَةمانةوة ثةيوةندييةكى باشمان لة طةلَ كاكةييةكانى ناوضةى خؤماندا هةبووة و تا ئيَستاش ئةو ثةيوةنديية لة طةلَ ذمارةيةكى زؤرياندا بةردةوامة, بةلاَم لةو كاتةوةى ضةند بابةتيَكم تايبةت بة يارسان نووسيون و كؤرِ و سيمينارم لة سةريان بةستووة, هةست بة جؤرة ساردييةك لة لايةن هةنديَكيانةوة دةكةم, لة كاتيَكدا من واى بؤدةضم دةبواية لة رووى زانيارى و سةرضاوةوة, يارمةتى من و كةسانى تريشيان بداية كة لةم بوارةدا خؤمان ماندوو دةكةين, هةرضةندة كةميَك لةو بةرِيَزانة بةينا وبةين دةستخؤشيَمان ليَدةكةن, بةلاَم لة رووى ثيَدانى بضووكترين زانيارييةوة تا ئيَستا دوورةثةريَزن.


 

يارسان -  كاكةيى -  ئةهلى هةق – عةلى ئيلاهى

 

هةروةك ثيَشتر باسمانكرد شويَنكةوتوانى ريَورِةضةي يارسان بة جياوازى ناوضةكانى نيشةجيَبوونيان بة ضةند ناويَكى تريش ناودةبريَن, لةوانة: ( كاكةيى, ئةهلى هةق, عةلى ئيلاهى, قةلَخانى, تفةنطضى…هتد), بةلاَم تةنها ضوار لةم ناوانة رةطورِيشةى قولَيان لة ناو ميَذووى ريَورِةضةكةدا هةية, ئةوانى تريان ناوى ناوضةيين و زياتر لة ناوى تيرةكانيانةوة هاتوون, لةم بابةتةدا ئةوةندةى بكريَت بة شيكردنةوةى ئةم ناوانةدا شؤِرِدةبينةوة.

يارسان -  سةرةتا ثيَويستة باس لةوة بكةين ئةم ناوة لة بنةرِةتدا (يارى سان)ة, بةلاَم شتيَكى ديارة لة هةنديَك ناوضةى كوردةوريدا ثيتى (ى) كاتيَك ئةركى ئامرازى ثةيوةندى هةبيَت قووتدةريَت, هةر بؤ نموونة خةلَكى طةرميان بة طشتى كاتيَك بيانةويَت بلَيَن (مالَى باوكم, كورِى مامم, كضى ثوورم) دةلَيَن: ( مالَ باوكم, كورِمامم, كض ثوورم) و بؤ قسةكانى تريش هةر بةم شيَوةية, هةر ليَرةوة بؤماندةردةكةويَت (ى) نيَوان (يار) و (سان) قووتدراوة و ناوةكة بووة بة (يارسان), بؤ زياتر ضوونة ناو ئةم باسةوة ثيَويستة سةرةتا باسيَك لة ناوى (سان) كة بؤ ضةند سةدةيةك نازناوى حوكمرِانةكانى هةوامان بووة بكةين.

ا- هةريةك لة (مةردؤخ, سيسلَ جؤن ئيَدمؤندز, هادى بةهمةنى[54]), ثيَيانواية (سان) لة وشةى سولَتانى عةرةبييةوة هاتووة, طوايا وةك نازناويَك لة لايةن شاكانى دةولَةتى صةفةوييةوة دراوة بة حوكمرانةكانى هةورامان, ئةمةش وةك جؤرة كةمكردنةوة و سووكايةتى ثيَكردنيَك بة ثايةى سولَتانةكانى عوسمانى, ضونكة لة بةرامبةردا ئةوانيش نازناوى (ثاشا)يان بة حوكمرِان و طةورة دةرةبةطةكانى ذيَر دةسةلاَتى خؤيان بةخشيوة.

ب- هةنديَكيش وتويانة طوايا وشةى سان لة وشةى ((شاة)ى فارسى, يان (شيَخ)ى عةرةبييةوة هاتووة, ثاشان لة طةلَ تيَثةرِبوونى رؤذطار طؤرِانى بةسةردا هاتووة و بووة بة (سان).   

ج- مامؤستا محةممةد ئةمين هةورامانى لة كتيَبى ميَذووى هةوراماندا نووسيويةتى: وشةى (سان) لة (ساتراث)ةوة هاتووة كة وشةيةكى ميديية و ماناى (حاكمى ناوضة, طةورةى ناوضة, كويَخاى ناوضة, كاربةدةستى ناوضة, فةرماندارى ناوضة), دةطةيَنىَ, هةر لة دريَذةى نووسينةكةيدا هاتووة, ولاَـتى ميدييةكان بة ولاَتى (ساترابنشينان) ناوبانطيدةركردووة, تا ئيَستاش وشةى ساتراثى ميدى لة فةرهةنطة جؤر بة جؤرة ئةوروثاييةكاندا بة هةمان ماناوة ديَت.

يؤنانييةكان باسيان لةوةكردووة ولاَتى ميديا لة سةردةمى حوكمرِانى ئةشكانييةكاندا بؤ ضةند ناوضةيةك دابةشكراوة و هةريةك لةو ناوضانةش ساتراثيَك حوكميكردووة, سةرةك هؤزةكانى ئةو سةردةمة لة ناوضة جياجياكاندا بؤ (ساتراث) دياريكراون, و حوكميان طرتووةتةدةست. وشةى (سان) وةك ثيَشتر وتمان نازناوى حوكمرِانةكانى هةورامان بووة, شويَنكةوتوانى (سولَتان ئيسحاق)يش بؤ ريَزطرتن لة ثايةى رؤحى ناوبراو ثيَيانوتووة (سان سةهاك), هةر كةسيَكيش شويَنكةوتووى ئةو بووبيَت ثيَيوتراوة (يارسان) بة واتا (ياوةرى سان)[55].

رايةك هةية دةلَيَت: (سان سةهاك) ثاش ئةوةى لة زيَدى خؤيةوة كؤضيكردووة بؤ هةورامان, لة (ثةرديوةر) خانو و جةمخانةى درووستكردوون و تيَدا نيشتةجيَبووة طوايا وردة وردة بنةماى حوكمرِانييةكى دينى دامةزراندووة و شانبةشانى بايةخدان بة بابةتة رؤحييةكان حوكمرِانيشى كردووة بؤية ثيَيوتراوة (سان), هةنديَك لة يارسانةكانيش هةمان ئةم بؤضوونةيان هةية, باسيش لةوة دةكةن ئاشكراكردنى دينى يارسان ثيَويستة هاوشانبيَت لة طةلَ حوكمرِانييةكى دينى كوردى بةهيَزدا, (سان سةهاك)يش حوكمرِانيكردووة بؤية لةو كاتةدا دينةكةى ئاشكراكردووة.

2- كاكةيى:  سةبارةت بة ناوى (كاكةي)يش ضةند بؤضوونيَك بةم شيَوةية هةن:

ا- دةوتريَت (شيَخ موسا[56] و شيَخ عيساى بةرزنجى) كة هةردووكيان كورِى (بابا عةلى هةمةدانى)ن, ثاش ئةوةى لة زيَدى خؤيانةوة كؤضيانكردووة هاتوونةتة طوندى (بةرزنجة)ى ئيَستا و تيَدا نيشتةجيَبوون, ثاش ضةند سالَيَك ويستوويانة مزطةوتى بةرزنجة نؤذةنبكةنةوة, بؤ ئةو مةبةستةش كورِةكانى (شيَخ عيسا) لة ناوياندا (ئيسحاق= سان سةهاكى دواتر) كة ئةو دةم طةنجيَكى تازةثيَطةيشتوو بووة لةبةردةستياندا كاريانكردووة, لة كاتى دارةرِاكردندا يةكيَك لة رايةلَةكان كورتبووة و نةطةيتووةتةوة ئةمبةرو ئةوبةرى ديوارةكة, (شيَخ عيسا) بة (شيَخ موسا)ى وتووة كاكة بكيَشة= راكيَشة, بةوةش ئيتر رايةلَةكة دريَذبووة و طةيشتووةتةوة ئةمسةروئةوسةرى ديوارةكة, هةر لةم بارةوة هةنديَكى تر دةلَيَن: (ئيسحاق) لةو كاتةدا ديويةتى باوكى لةوتةمةنةدا و بة ريشى سثييةوة بة دةست رايةلَةكةوة داماوة دةستبةجيَ ضووةتة سةر ديوارةكة و بةبرا طةورةكةى خؤى وتووة كاكة بكيَشة, ئيتر دارةكة دريَذبووة و بووة بةمايةى دلَخؤشى باوكى[57], هةر بؤية دواتر بة شويَنكةوتووةكانى وتراوة (كاكةيى), بة واتا وشةى كاكةيى لة كاكةوة هاتووة[58].

ب- ثاريَزةر (عةباس عةزاوى) نووسيويةتى: ناوى كاكةيى لةوة هاتووة ماوةيةك لة هةريةك لة ولاَتانى (ئيَران, عيَراق, توركيا)دا ضةند طروث و كؤمةلَيَك بةناوى كؤمةلَى (الاخية) لةسةر شيَوازى (الفتوة) درووستبوون, درووستبوونى ئةو كؤمةلاَنة لة سةر رؤشنايى ئايةتيَكى قورئانى ثيرؤز بووة كة دةفةرميَت: (انما المؤمنون اخوة), لة دريَذةى نووسينةكةيدا هاتووة ريَورِةضةى كاكةيى لة هةموو روويةكةوة دةضنةوةسةر بنةرِةتى (الاخية) و وشةى كاكةيش دةقاودةقى مانا كورديةكةيةتى, بةلاَم ئةم بؤضوونة بة رةضاوكردنى تايبةتمةنديية دينييةكانى هةلَطرانى ريَورِةضةى يارسان هيض فرِى بة سةر راستييةوة نيية و بؤضوونيَكى داتاشراوة.    

ج- هةنديَكيش دةلَيَن: كاكةييةكان ئةوةندة ثةيوةندى نيَوانيان ثتةوة, هةر كةسيَك لة سةر ريَورِةضةكةيان بيَت بة براى خؤيانى دةزانن, ئاشكراشة لة زمانى كورديدا (كاكة) بة برا طةورة دةوتريَت, هةروةها بؤ ريَزطرتن لة كةسيَك بؤ ئةوةى بة ناوى رووتى خؤيةوة بانطنةكريَت.

3- ئةهلى هةق:  سةبارةت بةم ناوةش يارسانةكان ثيَيانواية هةرضى بيروباوةرِى دينى ترهةن هةموويان كؤتاييان ثيَديَت, تةنها تةنها بيروباوةرِى ئةمانة نةمرة ضونكة لة سةر هةقن و لة راستى خواثةرستى طةيشوون, هةر لةم بوارةدا دةلَيَن هةر يةك لة (بالوولى مايى, حسيَن كورِى مةنسوور كة بة مةنسوورى حةلاج بةنابانطبووة, بابا تايةرى هةمةدانى, خواجة حافيزى شيرازى) و ضةندين كةسى تريش كة لة ناو خؤشةويستى خوادا خؤيان تواندووةتةوة (لة سةر دينى ئةمان بوون[59].  

4- عةلى ئيلاهى: عةلى ئيلاهييةكان ثيَيانواية (خوا) وةك رؤح دةضيَتة ناو (تةن= بةدةن)ةوة, دةلَيَن (حةزرةتى جوبرائيل) لة ويَنةى (دةحيةى كةلبى)دا بينراوة, بةوةش رؤحانييةت لة بةرطى جيسمانيةتدا دةركةوتووة , هةر ليَرةشةوة دةلَيَن: رؤحى خوا لة تةنى (حةزرةتى عةلى كورِى ئةبى تاليب)دا جيَطيربووة بؤ سةلماندنى ئةم دةربرِينةش با لةم ضةند ديَرِة شيعرة لة قةبالَةى (سرِى مةطؤ= نهيَنى نةدركاندن) وردببينةوة:

لة سرِى قودرةت حازرى مةوجود
ئافتاب[60] سىَ نؤبةت مةكةرؤ سجوود
قةبالَةى مةطؤ, باظةرن ظةدةر
تةحقيق بزانةن, هةر ئةينة حةيدةر
ظة دةس ئةوةن حةيات و مةمات
ئاشكار مةبؤ سرِى لاحةيات
كةلاَم كةرد تةمام ثادشاى ئةبرار
ظة طةردى مةردان, ظة عةهد و ئيقرار[61]

 

هةروةها هةريةك لة (حةزرةتى مةسيح, سةلمانى فارسى, ئيمام حوسيَنى كورِى عةلى كورِى ئةبى تاليب, بالوولى مايى, باوا سةرهةنطى دةودانى, باوا ناوسى سةرطةتى, سان سةهاكى سةهاكى بةرزنجى, شاوةيسقولى قرمزى) وة بة ثيَى هةنديَك لة سةرضاوةكان ضةند كةسيَكى تريش رؤحى خوداييان تيَدا جيَطيربووة.

عةلى ئيلاهييةكان دةلَيَن عةلى نةمردووة, بةلَكو رؤحةكةى بةرزبووةتةوة بؤ ئاسمان و ضووةتة ناو خؤرةوة , خؤريش هيض جوولَةيةك ناكات هةتا فةرمان لةوةوة وةرنةطريَت.

هةر لةم بوارةدا (ميترائييةكان)يش دةلَيَن: خوايةك هةية لة ناو خؤرداية ئةوةش (ميترا= مهر)ة, ئةوان نالَيَن خؤر خودى خوداية.

هةروةها حةزرةتى مةسيح ثاش لة خاضدانى رؤحى بؤ ئاسمان بةرزبووةتةوة و يارسانةكان بة (مهر مةسيحا) ناويدةبةن, ناوى حةزرةتى (عةلى كورِى ئةبى تاليب)يش بة (مهر عةلى) دةهيَنن[62].

 

 

 

خويَندنةوةيةكى ميَذوويى بؤ ريَورِةضةى يارسان

     

بةر لةوةى بضينة ناوةرؤكى ئةم بابةتةوة, ثيَويستة باس لةوة بكةين ثيَشتر لة هةردوو بةرطى كتيَبى (هةورامان)دا ضةند باسيَكمان سةبارةت بة ريَورِةضةى يارسان و ثةيوةندى بة دينة كؤنةكانى وةك (زةردةشتى, ميترائيزم)ةوة خستووةتةرِوو, باسكردنى تيَروتةسةلى ئةم ريَورِةضةيةمان بؤ ئةم كتيَبة جيَهيَشت, ثيَدةضى ثيَويستى وامان ليَبكات لةم كتيَبةدا بةيناوبةين بؤ ضةند ثةيظيَكى ئةو باسانة بطةرِيَنةوة, لةم بوارةدا لةوةوة دةستثيَدةكةين (دين) لة هةموو سةردةمةكاندا تايبةتة بةمرؤظةوة و لة ناو هيضكام لة بوونةوةرةكانى تردا شتيَك نية ناوى دين بيَت, تيَرِوانينةكان بؤ دين جياوازن, هةيانة وةك دياردةيةكى كؤمةلاَيةتى ليَيدةرِوانن [63]و هةشيانة سةرضاوةكةى بؤ (سروش و ئيلهام) دةطيَرِنةوة[64], كةضى دةبينين هةر لة كؤنةوة تا ئيَستا رؤلَى طةورةى طيَرِاوة و دةيطيَرِيَت, ليَرةدا هةولَدةدةين لة ضةند ديديَكةوة ثيَناسةى دين بكةين:

 

1-دين لة رووى زمانةوانييةوة بة وشةيةكى عةرةبى لة قةلَةمدراوة,  لة هةنديَ شويَندا و بة مةبةستى جياجيا بة كارهيَنراوةو هةر بؤ نموونة لة قورئانى ثيرؤزدا بة دةلالةتى (ليَثرسينةوة, دادطاييكردن, سزا و ثاداشتدانةوة, بةكارهيَنراوة وةك دةفةرميَت: (مالك يوم الدين[65]), لة هةنديَك شويَنى تريشدا بة واتاى (طويَرِايةلَى و شويَنكةوتووييةوة) بةكارهيَنراوة.

2-دين لاى زةردةشتييةكان بة (دئنا) بة واتاى (ويذدانثاكى)يةوة ناوهيَنراوة, هةر لةم بوارةدا لة كتيَبى (ثةيامى هةورامان)دا نووسراوة: (دين) وشةيةكى كؤنى ئاويَستايية[66].

3- لةرِوانطةى زاناو فةيلةسووفة خواناسةكانةوة كة باوةرِيان بة يةكتاثةرستى هةية, دين بريتيية لةو ياساوريَسا خواييانةى لة لايةن خواى طةورةوة بؤ مرؤظةكان هاتوونةتة خوارةوة و ثيَويستة ثيَيانةوة ثابةندبن.

4- دين لة رِوانطةى ئيسلامةوة بة ضةند جؤريَك ثيَناسة كراوة,      هةموو ثيَناسةكانيش لة يةك ناوةرؤكدا كؤدةبنةوة كة بريتيية لة: (باوةرِبوون بة خوايةكى تاك وتةنيا, باوةرِبوون بةوةى حةزرةتى محةممةد كورِى عةبدولاَ (د.خ) نيَردراو و ثةيامهيَنةرى خواية بؤ سةر بةندةكانى, باوةرِبوون بة رِؤذى كؤتايى, باوةرِبوون بة قورئانى ثيَرؤز و سوننةت, باوةرِبوون بة بةهةشت و دؤزةخ وةك ثاداشت و سزاى خوايى بؤ سةربةندةكانى.

5- دين لة شيَوة طشتييةكةيدا بريتيية لةو ثةيوةنديية رؤحييةى لةناو مرؤظ و ئةو هيَزانةدا درووستدةبيَت بة بالاَدةست و شاردراوة دةزانريَن, ئةو هيَزانةى لاى ئيمانداران خوايةكى تاك و تةنياية, لاى كةسانى تريش ئةو هيَزة شاردراوة و ئةفسووناويانةن لة جيهانى نموونة بةرزةكاندان (عالم المثل[67]) هةموو راستييةكانيش لاى ئةوانة.

ئةطةر لاثةرِةكانى ميَذووى كؤن هةلَبدةينةوة دةبينين طةلةكانى وةك: (يؤنانى, ئةغريقى, رؤمانى, فيرعةونى, ئةكةدى, سؤمةرى, ئاشوورى, بابلى) و نةتةوة ئارييةكانى وةك: (لؤلؤ, طؤتى, كاسى, ميتانى, سؤبارى, كالَدى=خالدى, نايرى), هةروةها كؤمةلَةى جاهيلى لة نيَوة دوورطةى عةرةبدا بؤ بتثةرستى ثةنايانبردووة, هةر بؤ نموونة قورِةيشييةكان وتويانة (نعبد الاصنام لنقترب من اللة زلفى).

لة طةلَ ئةو هةموو طرنطييةى (دين) لة سةردةمة جياجياكاندا لاى خةلَك هةيبووة و تا ئيَستاش هةيةتى, كةضى هةنديَك لة (بيرياران, نووسةران, فةيلةسووفان, ليَكؤلَةران) ض لة خؤرئاوا و ض لة خؤرهةلاَتدا, تيَرِوانينى نيَطةتيفانةيان بؤ دين هةبووة, ليَرةدا راى ية كيَك لة فةيلةسووفانى دنياى ئيسلام دةخةينةرِوو, ئةويش (ابى عةلاى مةعةري)ية, لةم بوارةدا ناوبراو وتوويةتى: مرؤظ ئةطةر ئةقلَى هةبوو دينى نيية و ئةطةر دينيشى هةبوو ئةوة ئةقلَى نيية, لة شيعرةكانيشدا بؤضوونى نيَطةتيفانةى خؤى سةبارةت بة دين خستووةتةرِوو, وةك لةم ديَرِانةدا دةردةكةويَت:

فى الاذقية ضجة مابين احمد والمسيح
هذا بناقوس يدق وذاك بماذنة يصيح
كل يمجد دينه يا ليت شعرى ما الصحيح
[68]

 

ئةم ضةند ديَرِةى رابوردن بةسن بؤ ئةوةى بة ناو ميَذووى دين لة ناو نةتةوة ئارييةكاندا شؤرببينةوة, لة كتيَبى (تاريخ ايران باستان-جلد-1-)دا نووسراوة: ئارييةكان و هيندييةكان لة سةرةتاوةهةتاكو سةدةى ضواردةى ثيَش زايين يةك دينيان بووة, ئةم راستييةشلة كتيَبى (ظيدا= ويدا=(vedas كة كتيَبى ثيرؤزى هندؤسةكانة و بة زمانى سانسكريتى نووسراوة ئاشكراكراوة, هةر لة دريَذةى ئةم نووسينةدا هاتووة: ئارييةكانى ئيَرانى لة رووى دينييةوة باوةرِيان وابووة (رووناكى, باران, رزق ورؤزى) بؤ مرؤظ سةرضاوةى خيَر و خؤشين, بةرامبةر بةمانةش (تاريكى, مردن, نةخؤشى, وشكةسالَى) سةرضاوةى (بةدن) و هةميشة دذى خؤشطوزةرانى مرؤظن, هةر لةوةوة سةرضاوةكانى خيَر و خؤشيان ثةرستووة و كرِنووشيان بؤ بردوون و قوربانيان بؤ كردوون, لة سةرضاوة بةدةكانيش ترساون و بة دوذمنى خؤيانيان لة قةلَةمداون[69].

لة هةنديَك سةرضاوةى تردا باس لةوة كراوة نةتةوة ئارييةكانى وةك (لؤلؤ, طؤتى, كاسى) كة بة كؤمةلَةى زاطرؤس ناسراون لة ذيَر كاريطةرى دينى نةتةوةكانى (سؤمةرى, ئةكةدى, بابلى)دا بوون, ضونكة هةر لة سةرةتاوة لة طةلَياندا تيَكةلاَوبوون[70].

سةبارةت بة نةتةوة ئارييةكانى وةك (ماد و ثارس) هةر لة سةرةتاوة لة رووى دينييةوة باوةرِيان بة دوو بنةما هةبووة, ئةو دوو بنةمايةش بريتيبوون لة: (خيَر و رووناكى) و (شةرِ و تاريكى), هةموو ئةو شتانةى مرؤظ سوودى ليَوةرطرتوون وةك, (رزق و رؤزى, رووناكى, باران) بةسةرضاوةى خيَر و خؤشيان لة قةلَةمداون و ئةو شتانةش زيانيان بة مرؤظ طةياندووة وةك: (مردن, ترس, طرانى, بةلاَى رؤذطار) سةرضاوةكانيان بؤ شةرِ و تاريكى طةرِاندوونةتةوة و ليَيانترساون[71] 

لة كتيَبى (تاريخ دة هزار سالة ايرن)دا نووسراوة: ئارييةكان لة سةرةتاوة سةرضاوة سروشتييةكانى وةك: (خؤر, مانط, ئاسمان)يان ثةرستووة و قوربانيان بؤ كردوون, ئةمانةش ناوى خواوةندة طةورةكانيانة:

1-ئيندرا -  خواوةندى هةورة برووسكة و جةنط.

2-وارؤنا -  خواوةندى ئاسمانى ثرِ ئةستيَرة.

3-ميترا-     خواوةندى خؤر.

4-ئاطى -  خواوةندى ئاطر.

لة هةمان سةرضاوةدا هاتووة, ئيَران بةر لة دةركةوتنى زةردةشت لة رووى دينييةوة لة ذيَر كاريطةرى سةرضاوة سروشتييةكاندا بوون , بةلاَم بة دةركةوتنى ناوبراو زؤربةيان روويانكردووةتة يةكتاثةرستى[72].

شتيَكى ئاشكراية زؤربةى خةلَكى كوردستان هةتاكو سةردةمة دينى ئيسلام و طةيشتنى بة ناوضة كوردنشينةكان, ئيتر ئةو طةيشتنة لة ريَى لةشكركيَشى و شةرِ و شؤرِ, يان لة ريَى بانطهيَشتةوة بووبيَت, بة شيَوةيةكى طشتى ثةيرِةوى دوو دينى كؤنيان كردووة ئةوانيش (ميترائيزم و زةردةشتى) بوون, ئيَمة ليَرةدا باسى ئةم دوو دينة ناكةين, بةلاَم ثيَويستة باس لةوة بكةين (ساسانييةكان[73]) هةر لة سةرةتاوة لة طةلَ ثياوة دينييةكانى زةردةشتيدا يةكيانطرتووة و ئةو يةكطرتنةشيان بووة بة هؤى لةناوضوونى هةموو شويَنةوارةكانى دةولَةتى ئةشكانى و هةتاكو كؤتايى حوكمرِانى ساسانييةكان بةردةوامبووة[74], بةوةش دينى (ميترائيزم= مهر ثةرستى) كة دينى رةسمى دةولَةتى ئةشكانى بووة لة ذيَر فشارى دةولَةتى ساسانيدا ثووكاوةتةوة, بةلاَم ذمارةيةكى زؤر لة ثةيرِةوكارانى ئةو دينة لة ناوضة شاخاويى و دوورةدةستةكانى خؤر ئاواى ئيَران بة تايبةت لة (هةورامانى ئيَستا)دا توانيويانة لة سةر دينةكةيان بميَننةوة , هاوكات ثياوة دينييةكانى ميترائى لة شويَنةكانى ترةوة هاتوونةتة ئةم ناوضةية و دريَذةيان بة دينةكةيان داوة, دينى ميترائيزم لة كاتيَكدا وةضة ثاش وةضة طويَزراوةتةوة, لة لايةكةوة كاريطةرى لة سةر دينةكانى ترى ئةو سةردةمة بة تايبةت (دينى زةردةشتى) درووستكردووة, لة لايةكى تريشةوة كةوتووةتة ذيَر كاريطةرى ئةو دينانة, بةلاَم, بة شيَوةيةك لة شيَوةكان هةتاكو طةيشتنى دينى ئيسلام بةو ناوضانة لة ناو خةلَكدا ماوةتةوة.

ثاش ئةوةى دينى زةردةشتيش لة ذيَر فشارى لةشكركيَشى دةولَةتى ئيسلامدا بة هةمان ضارةنووسى ميترائيزم ضووة, ذمارةيةكى زؤر لة موغةكانى زةردةشتى توانيويانة خؤيان بطةييَننة ئةو ناوضانةى كة تا ئةو دةمانةش هةر لةسةر دينى ميترائيزم بوون, خةلَكى ناوضةكانيش لة لايةكةوة بة هؤى كاريطةرى دينى زةردةشتى لة سةريان و لة لايةكى تريشةوة بة هؤى ترسى طةورةيان لة بلاَوبوونةوة و تةشةنةسةندينى ئيسلام , جياوازييان لة طةلَ ئةوانةدا نةكردووة هاتوونةتة ناويانةوة, بةو شيَوةيةش ئيتر رؤذ لة دواى رؤذ هةردوولا زياتر تيَكةلاَوى يةكتريان كردووة و لة يةكترى نزيكبوونةتةوة, هاوكات ضةند خالَيَكى هاوبةش لة نيَوانياندا هةبوون, وةك ئةوةى هةردوولايان ئاطريان بة نوورى خوا لة قةلَةمداوة و بة ثيرؤزيان زانيوة, هةروةها جؤرة ليَكضوونيَكيشيان لة نيَوان (ميترا و زةردةشت)دا دؤزيوةتةوة, ضونكة (ميترا= مهر) كة خواى ئةوان بووة, لاى زةردةشتييةكانيش بة يةكيَك لة (يةزد=يةزت, ئيَزد)ة ثيرؤزةكان دةدريَتةقةلَةم و لة ثايةدا لة خوار ئاهؤرمةزداوةية, ئيتر بةو شيَوةية جؤرة هةمؤجينيةتيَك لة ناوياندا درووستبووة و لة رووى دينييةوة لة ناو يةكتريدا تواونةتةوة, كة دينى ئيسلاميش بالَى بةسةر زؤربةى ناوضةكاندا كيَشاوة, خةلَكانى ئةو ناوضانةى كة هيَشتا كاريطةرى (مهر ثةرستى= ميترائيزم) لة سةريان بووة, هةولَيانداوة جؤرة ثيَكهاتنيَك لة نيَوان دينى كؤنيان و دينى تازةدا بكةن[75], هةتاكو لةوةوة بتوانن دينى كؤنيان دريَذة ثيَبدةن,هةر لة ضوارضيَوةى ئةو هةولاَنةدا كةسيَتى (حةزرةتى عةلى كورِى ئةبى تاليب) بووة بة جيَنشينى (مهر= ميترا), ليَرةدا ئةوة دةهيَنينةوةيا, شويَنكةوتووانى دينى ميترائيزم خؤر بة ثيرؤز دةزانن و رؤذى دووجار لةم كاتانةدا:

بةيانيان بةر لة هةلَهاتنى خؤر

ئيَواران بةر لة ئـاوابـوونى خـؤر

كرِنووشى بؤدةبةن و سوثاسطوزارى خؤيان بؤ ميترا دةردةبرِن, ئةوان نالَيَن (خؤر) خودى خواية, بةلَكو دةلَيَن: خوايةك هةية لة ناو خؤرداية[76].

ديارة يارسانةكانيش ثيَيانواية رؤحى حةزرةتى عةلى ضووةتة ناو خؤرةوة و (خؤر)يش هةتاكو فةرمان لةو زاتة وةرنةطريَت هيض جوولَةيةك ناكات, كةواتة ئةو خوايةى بةرِواى ميترائييةكان لة ناو خؤرداية, لاى يارسانةكان رؤحى (حةزرةتى عةلي)ية, هةر ليَرةوة ثيَويستة ئاورِيَك لةوة بدةينةوة, (حةزرةتى مةسيح) ثاش لة خاضدانى رؤحى بؤ ئاسمان بةرزبووةتةوة, لاى يارسانةكان ئةم زاتة يةكيَكة لةوانةى رؤحى خوايى تيَداجيَطيربووة و بة (مهر مةسيحا) ناويدةبةن, هةنديَكيشيان برِواى تةواويان بةوة هةية (حةزرةتى مةسيح و حةزرةتى عةلى كورِى ئةبى تاليب) يةك كةس بوون بةلاَم لة دوو قؤناغى ميَذوويى جياوازدا, كةواتة ليَرةوة دةتوانين بطةينة ئةوةى (خواى ميترا= مهر مةسيحا= مهر عةلى[77]).

ليَرةدا ثيَويستة كةميَك لة سةر كةسيَتى (حةزرةى عةلى كورِى ئةبى تاليب) بوةستين, ئاشكراية كةسيَتى ئةم زاتة دوو لايةنى هةية, يةكةميان لايةنى ميَذوويى و دووةميشيان لايةنى رؤحى, ئةوةى ثةيوةستة بةلايةنة ميَذوويةكةوة كةم تا زؤر لة سةرضاوة و كتيَبة ميَذوويى و دينييةكانى دونياى ئيسلامدا باسى ليَوةكراوة و تا ئاستيَكى باش بؤ خةلَك ئاشكراية, بةلاَم ئةوةيان ثةيوةستة بة لايةنة رؤحييةكةوة ضةندين شتى تيَكةلَكراوة و هةنديَكجار ئةو شتانة ليَكدانةوةيةكى ئةفسانةييان بؤ كراوة, هةر ليَرةوة دةتوانين لايةنى يةكةمى كةسيَتى ئةم زاتة بةلايةنى (طشتى) و لايةنى دووةميشى بة لايةنى (تايبةت) ناوببةين, سةبارةت بة لايةنة طشتييةكةى ميَذووى ذيانى روون و ئاشكراية و كورتةكةى بةم شيَوةية:

1- سالَى (601 ز) واتة سى سالَ ثاش لة دايكبوونى حةزرةتى ثيَغةمبةرى طةورةى ئيسلام (د.خ)لة دايكبووة.

2 - رؤذى دووةمى هاتنى سرووش بؤ حةزرةتى ثيَغةمبةرى ئيسلام (د.خ) و لة تةمةنى دة سالَيبدا, ثاش (حةزرةتى خةديجة)ى هاوسةرى ثيَغةمبةر ضووةتة سةر دينى ثيرؤزى ئيسلام و ثيَشتريش هةرطيز بتثةرستى نةكردووة.

3- نزيكترين كةس بووة بة حةزرةتى ثيَغةمبةر (د.خ), لة لايةكةوة كورِى مامى و لة لايةكى ترةوة زاواى بووة, هاوكات ثيَغةمبةر ثةروةردةى كردووة.

4-وةضةى حةزرةتى ثيَغةمبةر (د.خ) لةسةر رووى زةوى لة ريَى (حةزرةتى عةلى)ية ماوةتةوة.